वेदांताच्या नंद घरकडून १८ राज्यांत 'संपूर्ण पोषण' मोहीम, लाखो मुले-मातांना जोडणार

अनिल अग्रवाल फाउंडेशन (AAF)चा प्रमुख उपक्रम आणि वेदांताची सामाजिक प्रभाव शाखा असलेल्या नंद घरने ९व्या राष्ट्रीय पोषण माह २०२६च्या सुरुवातीपूर्वी 'नंद घर का मिशन, संपूर्ण पोषण' या नावाने एक नवे अभियान सुरू केले आहे. भारत सरकारच्या पोषण अभियान २.० अंतर्गत पोषणाला जन आंदोलन बनवण्यासाठी आणि यासाठीच्या सामूहिक प्रयत्नांना बळ देण्यासाठी हे अभियान राबवले जात आहे.

महिनाभर चालणाऱ्या या राष्ट्रीय अभियानाद्वारे पोषणाचा विषय समुदायांपर्यंत पोहोचवला जाणार असून, कुटुंबे, संस्था आणि नागरिकांना पोषण ही सामूहिक जबाबदारी म्हणून स्वीकारण्यासाठी प्रोत्साहन दिले जाणार आहे. हे अभियान १८ राज्यांमधील १५,००० हून अधिक नंद घरांमधील मुले, माता, वडील, नंद घर दीदी म्हणजेच अंगणवाडी कार्यकर्त्या आणि तिथले समुदाय यांना एकत्र जोडणार आहे. यातून हा संदेश दिला जाईल की खरी पोषण सुरक्षा फक्त पोटभर जेवणापुरती मर्यादित नसून, प्रत्येक मुलाभोवती आरोग्यदायी वातावरण उभे करण्याशी त्याचा संबंध आहे.

नंद घर ही केंद्रे आधुनिक आणि तंत्रज्ञान-सक्षम पद्धतीने भारतातील अंगणवाडी व्यवस्थेला बळकट करत आहेत. या केंद्रांमध्ये पोषण, प्रारंभिक बालसंगोपन व शिक्षण, प्राथमिक आरोग्यसेवा आणि महिला सक्षमीकरण या सगळ्या सेवा एकाच ठिकाणी उपलब्ध करून दिल्या जातात. मुलाचे कल्याण फक्त त्याच्या आहारावर अवलंबून नसून त्याला आणि त्याच्या कुटुंबाला मिळणारे ज्ञान, काळजी आणि सहकार्य यावरही ते ठरते, हा दृष्टिकोन यातून दिसतो.

यातील एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे नंद घरचा 'मदर्स फूड प्रिपरेशन प्रोग्राम'. या कार्यक्रमांतर्गत मातांना स्थानिक पातळीवर मिळणारे घटक वापरून नंद घरमध्येच पौष्टिक भोजन तयार करण्यास प्रोत्साहन दिले जाते, आणि त्यांना पोषणाच्या या प्रवासात सक्रिय सहभागी बनवले जाते. आतापर्यंत सुमारे २ लाख मातांनी यात सहभाग घेतला असून, जवळपास १५ लाख भोजन तयार करण्यासाठी त्यांचे सहकार्य घेण्यात आले आहे. वेदांता समूहाचे चेअरमन अनिल अग्रवाल म्हणाले की, पोषण म्हणजे प्रत्येक मुलाला जीवनात योग्य सुरुवात करून देणे होय, आणि त्यात शिक्षण व संस्कारांची जोड दिली की जीवनाच्या पहिल्या सहा वर्षांतच सक्षम आणि उत्पादक आयुष्याची मजबूत पायाभरणी होते. लोकसंख्येपैकी ५० टक्के महिला असून त्या सशक्त आणि आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र झाल्यास त्याचा कुटुंब, समाज आणि अर्थव्यवस्थेवर मोठा परिणाम होतो, असेही ते म्हणाले. आज १८ राज्यांतील १५,००० हून अधिक नंद घरांमधून ५ लाखांहून अधिक मुले आणि ४ लाख महिलांच्या आयुष्यावर सकारात्मक परिणाम होत असल्याचे अग्रवाल यांनी सांगितले. केंद्र व राज्य सरकारे तसेच जोडलेल्या समुदायांच्या सहकार्याने ही चळवळ देशाच्या प्रत्येक कोपऱ्यापर्यंत नेण्याचा त्यांचा मानस आहे.

या अभियानात अनेक उपक्रमांचा समावेश आहे. 'पोषणासाठी उगवा' या उपक्रमांतर्गत पोषण वाटिका रोपण अभियान आणि पोषण वाटिका कुकिंग राबवले जाणार असून, नंद घरांतील किचन गार्डनमधून मुले आणि मातांना स्थानिक अन्न उत्पादनाशी जोडले जाईल. 'पोषणासाठी शिजवा' उपक्रमांतर्गत नंद घरचे शेफ स्थानिक गरजेनुसार पौष्टिक आणि पारंपरिक भोजन तयार करतील. 'पोषणासाठी पूरक आहार' अंतर्गत मुलांना ताजी फळे आणि फोर्टिफाइड पोषण पूरक आहार दिला जाईल, तसेच बाजरीवर आधारित न्यूट्री बार, फोर्टिफाइड पूरक आहार आणि कुपोषणाशी लढण्यासाठीचा प्रोजेक्ट बलवर्धन हे नंद घरचे उपक्रमही यातून दाखवले जातील. 'पोषणासाठी शिका' उपक्रमात किशोरवयीन मुलींमध्ये अॅनिमिया आणि लोहाच्या सेवनाबाबत जागरूकता वाढवली जाईल, तर 'कुटुंबासोबत पोषण' अंतर्गत 'पापा का पोषण' उपक्रमातून वडील आणि मुलींना पोषणविषयक उपक्रमांत एकत्र सहभागी करून घेतले जाईल. याशिवाय सामुदायिक संकल्पांच्या माध्यमातून व्यक्ती व समुदायांना स्वतःचे पोषणविषयक संकल्प करून त्यांचा पाठपुरावा करण्यास प्रोत्साहन दिले जाणार आहे.

नंद घरचे सीईओ शशी अरोरा म्हणाले की, पोषण नंद घरच्या दारातच थांबत नाही, ते प्रत्येक आई, वडील आणि मुलासोबत त्यांच्या घरापर्यंत पोहोचते. प्रत्येक मुलाला योग्य पोषण मिळावे आणि कोणीही उपाशी राहू नये या चेअरमन अनिल अग्रवाल यांच्या दृष्टिकोनाशी हे तत्त्व जोडलेले असल्याचे त्यांनी सांगितले. पोषण अभियान २.० अंतर्गतचा हा ९वा राष्ट्रीय पोषण माह पोषणाला जन आंदोलन बनवण्याच्या सरकारच्या बांधिलकीची आठवण करून देतो, असेही अरोरा म्हणाले. जवळपास २ लाख मातांच्या सहभागातून 'मदर्स फूड प्रिपरेशन प्रोग्राम'ने आधीच मोठा बदल दाखवून दिला असून, स्वयंपाक, शिक्षण आणि सामूहिक कृतीतून कुटुंबे व समुदायांना या प्रवासाशी जोडत उत्तम पोषण ही कायमस्वरूपी सवय बनवण्याचा प्रयत्न या पोषण माहमधून केला जात असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

हे सर्व उपक्रम अन्न व पूरक आहार, मातांचा सहभाग, पोषणविषयक शिक्षण, कुटुंबाचा सहभाग, स्थानिक अन्न व्यवस्था, स्वच्छता आणि सरकारी कार्यक्रमांशी समन्वय अशा पोषण सुरक्षेच्या विविध पैलूंना एका व्यासपीठावर आणतात. पोषण सुरक्षा केवळ मुलाच्या ताटातील अन्नातून तयार होत नाही, तर मुलाभोवतीचे ज्ञान, पर्याय, सवयी आणि माणसे यांचीही त्यात तितकीच भूमिका असते, हा संदेश 'नंद घर का मिशन, संपूर्ण पोषण'मधून दिला जात आहे.