बिहारमध्ये देशातील सर्वाधिक महिला पोलीस, प्रीता वर्मा यांच्याकडे DGP पदाचा अतिरिक्त कार्यभार

बिहार पोलीस दलातील महिलांच्या प्रतिनिधित्वाची सध्या जोरदार चर्चा सुरू आहे. याचे कारण म्हणजे १९९१ च्या बॅचच्या IPS अधिकारी प्रीता वर्मा यांच्याकडे राज्याच्या पोलीस महासंचालक म्हणजेच DGP पदाचा अतिरिक्त कार्यभार सोपवण्यात आला आहे. बिहारचे विद्यमान DGP विनय कुमार यांनी दीर्घ रजेचा अर्ज दिला होता, त्यानंतर सरकारने हा निर्णय घेतला. १५ सप्टेंबर २०२६ ते ५ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीसाठी प्रीता वर्मा यांच्याकडे हा कार्यभार असेल. विनय कुमार रजेवरून परत आल्यानंतर हा अतिरिक्त कार्यभार संपुष्टात येईल. सध्या प्रीता वर्मा बिहारच्या डीजी होमगार्ड आणि अग्निशमन सेवा या पदाची जबाबदारी सांभाळत आहेत.

प्रीता वर्मा यांच्याकडे ही जबाबदारी आल्यानंतर देशातील विविध राज्यांमधील महिला पोलिसांच्या सहभागाबद्दल पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे. बिहारमध्ये सध्या सुमारे ३०,००० महिला पोलीस कर्मचारी कार्यरत आहेत. ब्युरो ऑफ पोलीस रिसर्च अँड डेव्हलपमेंटच्या १ जानेवारी २०२० पर्यंतच्या आकडेवारीनुसार, बिहार पोलीस दलात महिलांचा सहभाग २५.३०% इतका आहे, जो देशातील सर्व राज्यांमध्ये सर्वाधिक आहे. बिहारनंतर हिमाचल प्रदेशमध्ये १९.१५% आणि चंदीगडमध्ये १८.७८% महिला पोलीस आहेत. मात्र केवळ संख्येचा विचार केल्यास, लोकसभेतील आकडेवारीनुसार देशात सर्वाधिक महिला पोलीस कर्मचारी उत्तर प्रदेशात आहेत. तज्ज्ञांच्या मते, उत्तर प्रदेशातील मोठ्या लोकसंख्येमुळे हा आकडा जास्त दिसतो. बिहारमध्ये महिलांचा पोलीस दलातील सहभाग वाढवण्यात आरक्षणाची भूमिका महत्त्वाची ठरली आहे. मुख्यमंत्री नितीश कुमार यांनी २०१३ मध्ये पोलीस भरतीत महिलांसाठी ३५% आरक्षण लागू केले होते, त्यानंतर महिला कर्मचाऱ्यांच्या संख्येत मोठी वाढ झाली.

इंडिया जस्टिस रिपोर्ट २०२५ नुसार देशभरातील पोलीस दलात सुमारे २.४ लाख महिला कार्यरत आहेत. यापैकी केवळ ९६० महिला IPS दर्जाच्या असून २४,३२२ महिला इतर अधिकारी पदांवर आहेत, तर सुमारे २.१७ लाख महिला कॉन्स्टेबल स्तरावर काम करत आहेत. एकूण महिला पोलिसांपैकी सुमारे ९०% महिला कॉन्स्टेबुलरी म्हणजेच शिपाई स्तरावर आहेत. अहवालानुसार, कोणत्याही राज्याने किंवा केंद्रशासित प्रदेशाने पोलीस दलातील महिला प्रतिनिधित्वाचे स्वतःचे निश्चित उद्दिष्ट अद्याप पूर्ण केलेले नाही. मात्र देशभरातील सुमारे ७८% पोलीस स्टेशनमध्ये आता महिला हेल्प डेस्क उपलब्ध आहे.

बिहारच्या प्रभारी DGP प्रीता वर्मा या बिहार कॅडरच्या १९९१ बॅचच्या IPS अधिकारी असून त्यांना तीन दशकांहून अधिक काळ पोलीस सेवेचा अनुभव आहे. त्यांना २००९ मध्ये पोलीस पदक देण्यात आले होते, तर २०२३ मध्ये उत्कृष्ट सेवेसाठी राष्ट्रपती पोलीस पदक देऊन त्यांचा सन्मान करण्यात आला. त्यांनी पोलीस सेवेत अनेक वरिष्ठ पदांवर काम केले असून, २०२३ च्या IPS नागरी यादीत त्यांची नोंद बिहारच्या DG पदावर होती. २०२६ मध्ये त्यांच्याकडे DG होमगार्ड आणि अग्निशमन सेवा ही जबाबदारी देण्यात आली आणि आता त्या बिहारच्या प्रभारी DGP म्हणून काम पाहत आहेत.