आरतीनंतर म्हणतो ते 'घालीन लोटांगण' म्हणजे नेमकं काय, त्याचा अर्थ आणि महत्त्व काय?

महाराष्ट्रातल्या बहुतेक घरांत आणि मंदिरांत आरती संपली की लगेच 'घालीन लोटांगण वंदीन चरण' ही प्रार्थना म्हटली जाते. गणपतीची आरती असो किंवा दुसऱ्या कुठल्याही देवाची पूजा, आरतीनंतर ही प्रार्थना म्हणायची पद्धत सगळीकडे दिसते. ही प्रार्थना फक्त गणपतीसाठी नाही, तर देवाला पूर्ण शरण जायची भावना यातून व्यक्त होते. आरतीच्या शेवटी ती इतक्या ठराविकपणे म्हटली जाते की अनेकांना ती आरतीचाच एक भाग वाटते.

'लोटांगण' म्हणजे पूर्ण शरीराने जमिनीवर पडून नमस्कार करणे. 'घालीन लोटांगण, वंदीन चरण' म्हणताना भक्त देवाच्या पायाशी पूर्ण नम्रतेने नतमस्तक होण्याची इच्छा बोलून दाखवतो. पुढे देवाचं रूप डोळ्यांनी बघणे, प्रेमाने मिठी मारणे, आनंदाने पूजा करणे आणि भक्तिभावाने ओवाळणे, असं सगळं या प्रार्थनेत येतं. त्यामुळे ही केवळ स्तुती नाही, तर भक्त आणि देव यांच्यातलं प्रेमही यातून दिसतं. देवाला जवळून बघणे, त्याला आलिंगन देणे आणि त्याची मनोभावे सेवा करणे, ही सगळी टप्प्याटप्प्याने येणारी भक्तीची अवस्था या ओळींमधून उलगडत जाते.

ही प्रार्थना कुणा एकाने पूर्ण लिहिली, असं म्हणता येणार नाही. सुरुवातीचा मराठी अभंग संत नामदेवांच्या परंपरेशी जोडला जातो. त्यानंतर येणारे 'त्वमेव माता च पिता त्वमेव' आणि 'कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा...' हे संस्कृत श्लोक पारंपरिक आहेत. म्हणजे आज आपण एकत्र म्हणतो ती प्रार्थना वेगवेगळ्या काळातल्या रचनांचा संगम आहे. मराठी अभंग आणि संस्कृत श्लोक एकत्र येऊन ही एक पूर्ण प्रार्थना तयार झाली आहे, हे यावरून लक्षात येतं.

आरतीत आपण देवाची स्तुती आणि उपासना करतो. त्यानंतर 'घालीन लोटांगण'मध्ये भक्त आपलं शरीर, मन, वाणी आणि कर्म देवाला अर्पण करण्याची भावना व्यक्त करतो. 'त्वमेव माता च पिता त्वमेव' या श्लोकात देवच आपली आई, वडील, भाऊ, मित्र आणि सर्वस्व असल्याचं सांगितलं जातं. पुढे आपण केलेली सगळी कामं नारायणाला अर्पण करण्याची भावना व्यक्त होते. त्यामुळे ही प्रार्थना आरतीनंतरच्या भक्तीचा शेवट गोड करते, असं म्हणता येईल. आरती ही स्तुतीने सुरू होते आणि ही प्रार्थना पूर्ण समर्पणाने तिचा शेवट करते, असा हा प्रवास आहे.

या प्रार्थनेचा गाभा म्हणजे नम्रता आणि समर्पण. आरतीनंतर सगळे मिळून ही प्रार्थना म्हणताना भक्तांचं लक्ष देवाच्या पायांवर आणि देवाशी असलेल्या नात्यावर केंद्रित होतं. त्यामुळे पूजा फक्त विधी न राहता, मनातली श्रद्धा, कृतज्ञता आणि समर्पण व्यक्त करायचा तो एक क्षण बनतो. महाराष्ट्रातल्या भक्तीपरंपरेत त्यामुळेच 'घालीन लोटांगण'ला वेगळं स्थान मिळालं आहे. घरोघरी आणि मंदिरामंदिरात रोज म्हटली जाणारी ही प्रार्थना, त्यामुळेच भक्तीच्या परंपरेचा एक अविभाज्य भाग बनून राहिली आहे.