शिक्षणनगरी ते तंत्रज्ञाननगरी, पुण्याला मिळतेय अभियंत्यांचे शहर ही नवी ओळख

पुणे शहराची जुनी ओळख शिक्षण, साहित्य, कला-संस्कृती आणि विद्यापीठांचे शहर अशी होती. नंतर माहिती-तंत्रज्ञान उद्योगाच्या वाढीमुळे या शहराला 'आयटी हब' म्हणून ओळखले जाऊ लागले. आता मात्र अभियांत्रिकी शिक्षणसंस्था, संशोधन संस्था, वाहन उद्योग, तंत्रज्ञान कंपन्या, औद्योगिक पट्टे आणि नवउद्योजकता यांसोबतच कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक्स आणि इलेक्ट्रिक वाहनांसारख्या नव्या तंत्रज्ञानामुळे पुण्याच्या ओळखीत आणखी एक भर पडते आहे. शिक्षणनगरीपासून तंत्रज्ञाननगरीपर्यंतचा हा प्रवास पुण्याला 'अभियंत्यांचे शहर' अशी नवी ओळख देतो आहे.

महाराष्ट्राच्या २०२५-२६ च्या अभियांत्रिकी प्रवेश प्रक्रियेत राज्यातील ३८० अभियांत्रिकी संस्थांचा समावेश होता. पुण्यातील अभियांत्रिकी शिक्षण आता पारंपरिक शाखांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही, तर नव्या तंत्रज्ञानाधारित अभ्यासक्रमांपर्यंत त्याचा विस्तार झाला आहे. संगणक, माहिती-तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, इलेक्ट्रॉनिक्स, यांत्रिकी आणि स्थापत्य अशा विविध शाखांमध्ये विद्यार्थ्यांना संधी मिळत असल्याने देशभरातील विद्यार्थी अभियांत्रिकी शिक्षणासाठी पुण्याकडे वळत आहेत.

मात्र पुण्याची ही 'अभियंता नगरी' ओळख केवळ महाविद्यालयांमुळे तयार झालेली नाही. पिंपरी-चिंचवड परिसरातील वाहननिर्मिती आणि त्याला पूरक उद्योगांची मोठी साखळी पुण्याच्या तांत्रिक अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार आहे. या भागात ४,००० हून अधिक वाहननिर्मिती व पूरक उद्योग कार्यरत आहेत. वाहन संशोधन, चाचणी आणि प्रमाणनासाठी काम करणाऱ्या संस्था तसेच ऑटोमोबाइल क्षेत्राशी जोडलेल्या उद्योगांमुळे यांत्रिकी, इलेक्ट्रॉनिक्स, वाहन अभियांत्रिकी आणि आता इलेक्ट्रिक वाहन तंत्रज्ञान या क्षेत्रांतील अभियंत्यांसाठी मोठ्या संधी निर्माण झाल्या आहेत.

दुसरीकडे हिंजवडी, खराडी, मगरपट्टा अशा भागांत विस्तारलेल्या माहिती-तंत्रज्ञान क्षेत्रामुळे अभियंत्यांच्या कामाचे स्वरूपच बदलले आहे. माहिती-तंत्रज्ञानासोबतच कृत्रिम बुद्धिमत्ता, माहिती विश्लेषण, रोबोटिक्स, इंटरनेट ऑफ थिंग्ज आणि सायबर सुरक्षा या क्षेत्रांतही पुण्यातील तंत्रज्ञान मनुष्यबळ काम करत आहे. जागतिक कंपन्यांची अभियांत्रिकी आणि उत्पादन विकास केंद्रे पुण्यात वाढत असल्याने शहराची तांत्रिक परिसंस्था अधिकाधिक मजबूत होते आहे.

२०२६ मधील एका उद्योग अहवालानुसार पुण्यात ५०० हून अधिक जागतिक क्षमता केंद्रे असून, २०२४ नंतर १३० हून अधिक केंद्रांनी शहरात प्रवेश केला किंवा विस्तार केला आहे. यातील सुमारे ४० टक्के केंद्रांचे काम कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी संबंधित असल्याचे या अहवालात नमूद आहे. २०२४-२५ या वर्षात देशभरातील एसटीपीआय-नोंदणीकृत युनिट्सची सॉफ्टवेअर निर्यात १०.६९ लाख कोटी रुपयांवर पोहोचली. या सगळ्या आकडेवारीतून पुण्याचा प्रवास 'शिक्षणनगरी - औद्योगिक शहर - आयटी हब - नवतंत्रज्ञानाचे केंद्र' असा होत असल्याचे दिसते. या बदलाच्या केंद्रस्थानी ज्ञान, कौशल्य आणि तंत्रज्ञानाची सांगड घालणारा अभियंता आहे.

पुण्यातील सिनिअर आर्किटेक्ट संजय भुरेवाल यांच्या मते, पुण्याची ओळख आज केवळ शिक्षणनगरी किंवा माहिती-तंत्रज्ञानाचे केंद्र इतकीच उरलेली नाही. वाहन उद्योग, माहिती-तंत्रज्ञान, संशोधन आणि नवतंत्रज्ञान यांची एक मजबूत परिसंस्था इथे तयार झाली आहे. त्यांच्या मते, पुण्यातील अभियंत्यांसमोर आता फक्त नोकरीच्या संधींचा विचार करण्याऐवजी शहर आणि समाजाच्या गरजा ओळखून त्यावर बुद्धिमान, सुरक्षित आणि उपयुक्त तंत्रज्ञानाधारित उपाय शोधण्याचे आव्हान आहे. त्यांच्या शब्दांत, पुणे तंत्रज्ञान वापरणाऱ्या शहरापासून तंत्रज्ञान निर्माण करणाऱ्या शहराकडे वाटचाल करत आहे.

पुण्यातील सॉफ्टवेअर डेव्हलपर सीमा शिरवळ यांनीही याबाबत मत मांडले. त्यांच्या मते, पुण्यात कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि माहिती-तंत्रज्ञान क्षेत्राचा विस्तार वेगाने होत असला, तरी तंत्रज्ञानाच्या केंद्रस्थानी माणूस असणे महत्त्वाचे आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे सॉफ्टवेअर विकसित करण्याची पद्धत बदलू शकते, पण पुण्यासारख्या तंत्रज्ञानकेंद्रात काम करणाऱ्या अभियंत्यांनी शहरातील आणि समाजातील प्रत्यक्ष समस्या समजून घेऊन योग्य प्रश्न विचारणे आणि तयार केलेल्या तंत्रज्ञानाच्या परिणामांची जबाबदारी घेणे गरजेचे आहे. त्यामुळे भविष्यातील अभियंत्यांकडे तांत्रिक कौशल्यासोबतच सामाजिक जाणीवही असणे आवश्यक असल्याचे त्या म्हणाल्या.