गणेशोत्सव २०२६: नागपुरातील आठ मंडपांचे वेगळेपण, आळंदीपासून हॉगवर्ट्सपर्यंत

नागपुरात बाप्पांचे आगमन झाले असून संपूर्ण शहर गणेशोत्सवाच्या रंगात न्हाऊन निघाले आहे. शहरातील पारंपरिक गणेश मंडळांनी यंदाही आपापला परिसर भक्ती, वास्तुकला, पौराणिक कथा, संस्कृती आणि कल्पनाशक्ती यांच्या मिश्रणातून सजवला आहे. आळंदी मंदिराची प्रतिकृती, श्रीलंकेतील सुवर्णरथ, हॉगवर्ट्स, डिस्नेलँड, गोवर्धन पर्वत आणि एका पूर्णपणे कल्पनारम्य विश्वाची झलक अशा विविधतेतून यंदाचा गणेशोत्सव सर्वांसाठी काहीतरी खास घेऊन आला आहे. मंडप फिरण्याचा बेत असेल, तर नागपुरातील ही आठ ठिकाणे आवर्जून पाहण्यासारखी आहेत.

महाल भागातील श्री दक्षिणामूर्ती स्वयंसेवक गणेशोत्सव मंडळाने शंभर वर्षांहून अधिक जुन्या आपल्या परंपरेला यंदा पुण्यातील आळंदी मंदिराच्या प्रतिकृतीची जोड दिली आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराज यांच्या ७५०व्या जन्मजयंती वर्षाच्या निमित्ताने साकारलेल्या या देखाव्यात १४ फूट उंचीची गणेशमूर्ती मुख्य आकर्षण ठरली आहे. मंदिराची वास्तुरचना आणि आळंदीशी निगडित अध्यात्मिक भाव यांचा मेळ इथे पाहायला मिळतो.

त्याच परिसरातील श्री पाताळेश्वर गणेशोत्सव मंडळाचा हा ७१वा गणेशोत्सव असून, मंडळाने यंदा श्रीलंकेतील जाफना येथील नल्लूर कंदस्वामी कोविल मंदिरापासून प्रेरणा घेतली आहे. मंदिराच्या प्रसिद्ध सुवर्णरथाची भव्य प्रतिकृती आणि द्रविड शैलीतील वास्तुरचना हे या देखाव्याचे वैशिष्ट्य. मध्यभागी असलेली सुमारे १२ फूट उंचीची गणेशमूर्ती 'महालचा राजा' म्हणून ओळखली जाते.

लहान मुले आणि कुटुंबांना डोळ्यासमोर ठेवून विवेकानंद नगर गणेश उत्सव सांस्कृतिक सेवा ट्रस्टने डिस्नेलँडच्या धर्तीवर मंडप उभारला आहे. सुमारे ७५ फूट उंच आणि १२० फूट रुंद असलेला हा देखावा साकारण्यासाठी कलाकारांना अनेक आठवडे लागले. रंगीबेरंगी व्यक्तिरेखा आणि फोटो काढण्यासाठी अनेक जागा इथे उपलब्ध आहेत.

हॅरी पॉटरच्या चाहत्यांसाठी रामकृष्ण नगरमधील गणेश उत्सव मंडळाने हॉगवर्ट्सचे जग उभे केले आहे. ग्रेट हॉल, वसतिगृहे, हलणारे जिने आणि ग्रंथालय अशा तपशिलांसह साकारलेल्या या प्रतिकृतीतील ग्रंथालयात भगवान गणेशाची स्थापना करण्यात आली आहे, ज्यातून भारतीय साहित्यिक आणि पौराणिक संदर्भही जोडले गेले आहेत. झाडूवरून उडणाऱ्या आकृती आणि हॅग्रिड, बकबीक यांसारख्या व्यक्तिरेखा या देखाव्यात भर घालतात.

पौराणिक कथांची आवड असणाऱ्यांसाठी तात्या टोपे नगर नागरिक मंडळ गणेश उत्सव समितीने गोवर्धन पर्वतावर आधारित देखावा साकारला आहे, ज्यात भगवान श्रीकृष्णांनी वृंदावनातील लोक आणि प्राण्यांच्या रक्षणासाठी पर्वत उचलल्याचा प्रसंग दाखवला आहे. यासोबतच श्रीकृष्ण जन्म, माखनचोरी, कालियामर्दन, कंसवध, सुदामा भेट आणि रासलीला असे कृष्णलीलेतील विविध प्रसंगही या देखाव्यातून उलगडतात.

धरमपेठेतील झेंडा चौकाजवळील एका गल्लीला यंदा दैवी रूप देण्यात आले आहे. श्री गणेश उत्सव मंडळाने भगवान विष्णूंच्या निवासस्थानापासून प्रेरणा घेत 'वैकुंठधाम' उभारले असून, त्यात शेषनाग आणि समुद्रमंथन यांसारखे घटक दिसतात. भगवान राम, सीता आणि हनुमान यांचा समावेश असलेली रामायणावर आधारित झाँकी दाखवण्याची मंडळाची परंपरा यंदाही कायम आहे.

भेंडे लेआउटमधील श्री सार्वजनिक बाल गणेश उत्सव मंडळाने मात्र वेगळी वाट निवडली असून, प्राचीन भारतातील विज्ञान आणि तंत्रज्ञान ही संकल्पना मांडली आहे. हस्तनिर्मित रचना, बारकाईने केलेले लोखंडी काम, खांब, यांत्रिक घटक आणि हलणारे भाग यांतून "Vidnyan, Dharma, Atmashuddhi" या संकल्पनेभोवती ज्ञान, अध्यात्म आणि वैज्ञानिक कामगिरी यांची सांगड घातली गेली आहे.

त्रिमूर्ती नगरमधील युवक गणेश मंडळाने "Elements of the Universe" या संकल्पनेवर आधारित पूर्णपणे वेगळा देखावा साकारला आहे. इथे मंदिर किंवा ऐतिहासिक वास्तूची प्रतिकृती नसून, विलक्षण प्राणी आणि अनोखे दृश्य घटक असलेल्या कल्पनारम्य विश्वाचा अनुभव मिळतो, ज्यात नागपूरला विविध घटक आणि दिशांच्या मध्यवर्ती बिंदूच्या रूपात दाखवण्यात आले आहे.

सगळेच आठ मंडप फिरणे शक्य नसेल, तर आवडीनुसार निवड करता येईल. वास्तुकलेसाठी दक्षिणामूर्ती मंडळ, अध्यात्मासाठी पाताळेश्वर मंडळ, कुटुंबासाठी विवेकानंद नगरचे डिस्नेलँड, तरुणाईसाठी रामकृष्ण नगरचे हॉगवर्ट्स, पौराणिक कथांसाठी तात्या टोपे नगरची गोवर्धन लीला, पारंपरिक भव्यतेसाठी धरमपेठचे वैकुंठधाम, ज्ञानासाठी भेंडे लेआउटचा वैज्ञानिक देखावा आणि वेगळेपणासाठी त्रिमूर्ती नगर, अशी ही सोपी वाटचाल ठरू शकते.

ऐतिहासिक महाल भागापासून सुरुवात करून धरमपेठ, विवेकानंद नगर, रामकृष्ण नगर, तात्या टोपे नगर, भेंडे लेआउट आणि त्रिमूर्ती नगरपर्यंत अशी एक फेरी आखता येईल. कुटुंबासह ही ठिकाणे पाहावीत, बाप्पांचे दर्शन घ्यावे आणि शेकडो कलाकार, स्वयंसेवक व मंडळाच्या सदस्यांनी घेतलेल्या मेहनतीचे कौतुक करावे. नागपुरात गणेशोत्सव म्हणजे केवळ घरात बाप्पा आणणे नसून, संपूर्ण शहरच बाप्पांचे घर बनते.