दिल्लीच्या हवेतील प्रदूषण वाढण्यास हवामान घटकांचा ५१ तासांनी परिणाम; आयआयटीएम पुण्याचा अभ्यास

दिल्लीतील धोकादायक वायुप्रदूषणामागे फक्त वाहनांचा धूर, कारखान्यांमधील उत्सर्जन किंवा इतर मानवी कारणे नसून हवामानातील बदलांचाही मोठा वाटा असल्याचे एका नव्या संशोधनातून समोर आले आहे. या संशोधनाचे वैशिष्ट्य म्हणजे तापमानातील बदल किंवा हवामानाच्या स्थितीचा परिणाम प्रदूषणाच्या पातळीवर लगेच होत नाही, तर काही हवामान घटकांचा प्रभाव तब्बल ५१ तासांच्या उशिराने दिसून येतो. पुण्यातील भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्थेच्या (आयआयटीएम) शास्त्रज्ञांनी हे संशोधन केले असून त्यातून हा महत्त्वाचा निष्कर्ष पुढे आला आहे.

'एन्व्हायर्नमेंटल सायन्स : ॲटमॉस्फिअर्स' या नियतकालिकात हे संशोधन प्रकाशित झाले आहे. आयआयटीएमचे प्रमुख संशोधक विवेक सिंग आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी २०१७ ते २०२५ या नऊ वर्षांच्या कालावधीतील दिल्लीतील हवामान आणि पीएम २.५ प्रदूषणाचा अभ्यास केला. यामध्ये तापमान, आर्द्रता, पर्जन्य, वाऱ्याचा वेग, सौर किरणोत्सर्ग, पृष्ठभागावरील दाब आणि वातावरणाच्या खालच्या थराची उंची म्हणजेच बाउंडरी लेअर हाइट या घटकांचा पीएम २.५च्या पातळीशी असलेला संबंध तपासण्यात आला.

संशोधनानुसार तापमानातील बदलाचा पीएम २.५वर परिणाम होण्यासाठी ५१ तासांपर्यंतचा विलंब लागू शकतो. आर्द्रता आणि वाऱ्याच्या वेगाचाही परिणाम काही तासांनंतरच दिसून येतो. तापमानासाठी तीन तास, आर्द्रतेसाठी चार तास, पर्जन्यासाठी पाच तास, तर वाऱ्याच्या वेगासाठी सुमारे ११ तासांचा विलंब महत्त्वाचा असल्याचे आढळले.

वातावरणाच्या खालच्या थराची उंची कमी झाली की प्रदूषकांना वरच्या वातावरणात पसरण्यासाठी पुरेशी जागा मिळत नाही. हिवाळ्यात ही उंची ५०० मीटरपेक्षा कमी होते, त्यामुळे प्रदूषक जमिनीजवळ अडकून राहतात आणि पीएम २.५ची पातळी झपाट्याने वाढते. कमी वेगाच्या वाऱ्यामुळेही प्रदूषकांचा साठा वाढतो, तर वेगवान वारे प्रदूषक विखुरण्यास मदत करतात.

दिल्लीत सकाळी ६ ते ९ आणि रात्री ८ ते ११ या वेळेत प्रदूषणाची पातळी सर्वाधिक असल्याचे आढळले. नोव्हेंबर ते जानेवारी या काळात पीएम २.५ची पातळी अनेकदा २०० मायक्रोग्रॅम प्रतिघनमीटरपेक्षा जास्त होती. अभ्यासाच्या संपूर्ण कालावधीत ही पातळी कमाल ८७९.६ मायक्रोग्रॅम प्रतिघनमीटरपर्यंत पोहोचल्याचे नोंदवले गेले. याउलट पावसाळ्यात पाऊस आणि वाऱ्यामुळे ही पातळी ५० पेक्षा कमी होते.

दिल्लीतील पीएम २.५च्या सरासरी पातळीत २०१७ ते २०२५ या नऊ वर्षांत संथ पण सातत्याने घट झाल्याचेही या अभ्यासातून दिसून आले. २०१७ मध्ये ही सरासरी १२७.७ इतकी होती, ती २०२५ मध्ये ८० पर्यंत खाली आली. हवामान आणि प्रदूषण यांच्यातील हा परस्परसंबंध स्पष्ट झाल्याने भविष्यात प्रदूषणाचा अंदाज आणि पूर्वसूचना देणारी यंत्रणा अधिक अचूक करण्यासाठी या संशोधनाचा उपयोग होऊ शकतो.