UPSC परीक्षेसाठी १६ तास अभ्यासाची सक्ती नाही, फक्त ५-६ तासांतही यश शक्य

देशातील सर्वात अवघड परीक्षांमध्ये गणली जाणारी यूपीएससी नागरी सेवा परीक्षा पास करण्यासाठी दिवसाला १५ ते १६ तास अभ्यास करावाच लागतो, असा सर्वसाधारण समज आहे. पण अनेक टॉपर्सच्या मुलाखती आणि त्यांचा तयारीचा प्रवास पाहिला तर हे चित्र वेगळे दिसते. ही परीक्षा किती तास बसून वाचले यावर ठरत नाही, तर योग्य रणनीती आणि रोजच्या शिस्तीवर ठरते, असे टॉपर्स सांगतात. रोज ५ ते ६ तास पूर्ण एकाग्रतेने केलेला अभ्यासही ही परीक्षा पास करण्यासाठी पुरेसा ठरू शकतो.

तज्ज्ञांच्या मते तासांपेक्षा अभ्यासाची गुणवत्ता जास्त महत्त्वाची असते. लक्ष विचलित होत बराच वेळ वाचत बसण्यापेक्षा कमी वेळात पूर्ण फोकसने केलेला अभ्यास जास्त उपयोगी ठरतो. प्रत्येक उमेदवाराच्या परिस्थितीनुसार अभ्यासाचे तास वेगवेगळे असू शकतात, कारण तो तयारीच्या कोणत्या टप्प्यावर आहे आणि त्याच्यावर इतर कोणत्या जबाबदाऱ्या आहेत, यावर हे अवलंबून असते. नोकरी सांभाळून तयारी करणाऱ्या अनेक उमेदवारांनी रोज ५ ते ६ तासांच्या विचारपूर्वक केलेल्या अभ्यासाच्या जोरावर ही परीक्षा यशस्वीरीत्या पास केली आहे.

टॉपर्सच्या तयारीत एक गोष्ट सामायिक दिसते, ती म्हणजे भरपूर पुस्तके गोळा करण्याऐवजी मोजकीच आणि विश्वासार्ह पुस्तके निवडून ती वारंवार वाचली जातात. इतिहास, भूगोल, राज्यशास्त्र आणि अर्थशास्त्रासारख्या विषयांचा पाया पक्का करण्यासाठी एनसीईआरटीच्या पुस्तकांपासून सुरुवात करणे हे पहिले पाऊल मानले जाते. त्याचबरोबर चालू घडामोडींची सांगड मूळ अभ्यासाशी घालून वाचणे आणि मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचा सतत सराव करणे, यामुळे तयारी अधिक भक्कम होते.

एका आदर्श दिनचर्येत सकाळी वर्तमानपत्र वाचून त्यातील महत्त्वाच्या चालू घडामोडींच्या नोंदी करणे, दुपारी एक किंवा दोन महत्त्वाच्या विषयांचा सखोल अभ्यास करणे आणि संध्याकाळी किंवा रात्री आधी वाचलेल्या घटकांची उजळणी करणे तसेच मुख्य परीक्षेसाठी रोज एक-दोन उत्तरे लिहिण्याचा सराव करणे, अशा गोष्टींचा समावेश असावा.

फक्त रोजचे वेळापत्रक बनवून भागत नाही, तर साप्ताहिक आणि मासिक उद्दिष्टेही ठरवावी लागतात. आठवडाभर वाचलेल्या घटकांवर आधारित सेक्शनल मॉक टेस्ट देणे आणि झालेल्या चुका शोधून त्या सुधारणे खूप फायदेशीर ठरते. तर महिन्याभरात सामान्य अध्ययनाचा एखादा भाग पूर्ण करणे आणि फुल लेंथ टेस्ट देण्याचे उद्दिष्ट ठेवले, तर मोठा अभ्यासक्रमही टप्प्याटप्प्याने सहज पूर्ण होतो.

सुरुवातीच्या काळात रोज ५ ते ६ तासांचा अभ्यास पुरेसा असला, तरी परीक्षेच्या शेवटच्या ३ ते ४ महिन्यांत बहुतेक उमेदवार पूर्ण लक्ष उजळणी आणि मॉक टेस्टवर देतात आणि अभ्यासाचे तास वाढवतात. या काळात नवीन पुस्तके हाताळण्याऐवजी आधी वाचलेल्या साहित्याची वारंवार उजळणी करणे आणि जास्तीत जास्त प्रश्न सोडवण्यावर भर देणे जास्त योग्य ठरते.