World Cleanup Day: एस्टोनियातील एका कल्पनेतून सुरू झालेली स्वच्छता चळवळ आज 190 हून अधिक देशांत
20 सप्टेंबर हा दिवस संयुक्त राष्ट्रांनी आंतरराष्ट्रीय स्वच्छता दिन म्हणून घोषित केला असून, त्याची सुरुवात एस्टोनियातील एका स्वयंस्फूर्त उपक्रमातून झाली होती.
कचरा व्यवस्थापन ही आता फक्त एखाद्या शहराची किंवा देशाची डोकेदुखी राहिलेली नाही, तर ती संपूर्ण जगासमोरची एक गंभीर समस्या बनली आहे. दरवर्षी लाखो टन प्लास्टिक आणि न कुजणारा कचरा नद्या, समुद्र आणि जमिनीवर साठत चालला आहे. याच संकटाला तोंड देण्यासाठी आणि माणसाला निसर्गाशी पुन्हा जोडण्यासाठी दरवर्षी 20 सप्टेंबरला जगभर 'जागतिक स्वच्छता दिन' (World Cleanup Day) साजरा केला जातो. आपली पृथ्वी हेच आपलं एकमेव घर आहे आणि ते स्वच्छ ठेवणं ही फक्त सरकारची नाही, तर प्रत्येकाची वैयक्तिक जबाबदारी आहे, हा संदेश हा दिवस देतो.
या दिवसामागची गोष्टही तितकीच प्रेरणादायी आहे. 2008 साली युरोपातील छोट्याशा देशात, एस्टोनियात याची खरी सुरुवात झाली. तिथल्या 50,000 हून जास्त नागरिकांनी आणि स्वयंसेवकांनी कोणतीही सरकारी सक्ती नसताना स्वतःहून एकत्र येण्याचा निर्णय घेतला आणि अवघ्या 5 तासांत संपूर्ण देशातला अवैध कचरा उचलून देश स्वच्छ करून दाखवला. एस्टोनियाच्या या यशाने भारावून जगातल्या इतर देशांनीही ही कल्पना उचलून धरली. आज 'लेट्स डु इट वर्ल्ड' (Let's Do It World) या संस्थेच्या पुढाकाराने ही चळवळ 190 हून अधिक देशांपर्यंत पोहोचली असून, त्यात लाखो नागरिक स्वतःहून सहभागी होतात.
या उपक्रमाचं पर्यावरण रक्षणातलं मोठं योगदान लक्षात घेऊन संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने 20 सप्टेंबर हा दिवस अधिकृतपणे 'आंतरराष्ट्रीय स्वच्छता दिन' म्हणून जाहीर केला आहे. या दिवशी नदीकिनारे, समुद्रकिनारे, ऐतिहासिक वास्तूंचा परिसर, बागा आणि शहरातल्या गल्ल्या स्वच्छ करण्यासाठी लाखो स्वयंसेवक, शाळा-कॉलेज आणि सामाजिक संस्था रस्त्यावर उतरतात. गोळा केलेल्या कचऱ्याचं वर्गीकरण करून प्लास्टिक आणि काचेचा पुनर्वापर करण्यासाठी तो पुनर्प्रक्रिया केंद्रांकडे पाठवला जातो.
सध्या प्लास्टिक प्रदूषण हे निसर्गासमोरचं सगळ्यात मोठं संकट बनलं आहे. एकदाच वापरून फेकलं जाणारं प्लास्टिक हजारो वर्षं जमिनीत किंवा समुद्रात तसंच पडून राहतं आणि त्यामुळे जलचर, वन्यजीव आणि माणसाच्या आरोग्यालाही मोठा धोका निर्माण होतो. प्लास्टिकचा वापर शक्य तितका कमी करणं, कचरा उघड्यावर न टाकता कचराकुंडीतच टाकणं आणि ओला-सुका कचरा वेगळा करणं ही सवय प्रत्येकाने अंगी बाणवायला हवी, अशी आठवण हा दिवस करून देतो.
जागतिक स्वच्छता दिन हा फक्त वर्षातल्या एका दिवसापुरता मर्यादित नाही, तर तो जगण्याची पद्धत बदलण्याचा संदेश देतो. रोजच्या आयुष्यात छोटी छोटी पावलं उचलूनही मोठा बदल घडवता येतो. बाजारात जाताना प्लास्टिक पिशवीऐवजी कापडी किंवा ज्यूटची पिशवी वापरणं, घरातच ओला कचरा (अन्न व भाज्यांचे अवशेष) आणि सुका कचरा (प्लास्टिक, कागद, काच) वेगळा ठेवणं आणि ओल्या कचऱ्यापासून घरच्या घरी कंपोस्ट खत तयार करणं, शक्य तितक्या वस्तूंचा पुनर्वापर करणं आणि ई-कचरा किंवा घातक कचरा अधिकृत पुनर्प्रक्रिया केंद्रांकडेच सोपवणं, तसंच सोसायटीत किंवा मित्रपरिवारात स्वच्छतेबद्दल जागृती करून आठवड्यातून किमान एकदा स्वच्छता मोहिमेत सहभागी होणं, या साध्या गोष्टींमधून मोठा फरक पडू शकतो.
पुढच्या पिढ्यांना राहण्यायोग्य, स्वच्छ आणि हिरवीगार पृथ्वी द्यायची असेल, तर कचऱ्याविरुद्धची ही लढाई आजपासूनच लढावी लागेल, हाच स्पष्ट संदेश जागतिक स्वच्छता दिन देतो. आपल्या छोट्याशा प्रयत्नानेही निसर्गाचं मोठं रक्षण होऊ शकतं.
