तृणमूल काँग्रेसचे नाव, चिन्ह निवडणूक आयोगाकडून गोठवले; ममता बॅनर्जींनी स्वतः रेखाटलेल्या चिन्हाची गोष्ट

पश्चिम बंगालच्या राजकारणात गेल्या तीस वर्षांपासून तृणमूल काँग्रेसचे नाव आणि त्याचे निवडणूक चिन्ह हीच पक्षाची ओळख राहिली आहे. पण पक्षातल्या अंतर्गत संघटनात्मक वादाने आता इतके टोक गाठले आहे की निवडणूक आयोगाला थेट हस्तक्षेप करावा लागला. आयोगाने अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस हे नाव आणि फुले व गवत हे चिन्ह तात्पुरते गोठवण्याचा निर्णय घेतला आहे. याचा अर्थ, आयोगाच्या मंजुरीशिवाय आता कोणताही गट हे चिन्ह वापरू शकणार नाही. पक्षात फूट पडल्यापासून दोन्हीपैकी कुठल्याही गटाला हे जुने चिन्ह हाताळता येणार नाही.

या चिन्हाची कहाणी पक्षाच्या स्थापनेइतकीच जुनी आहे. तृणमूल काँग्रेसच्या अधिकृत वेबसाइटवरील माहितीनुसार, पक्ष स्थापन झाला तेव्हा ममता बॅनर्जी यांनी स्वतः हे चिन्ह रेखाटले होते. गवतातून वर येणाऱ्या दोन हिरव्या फुलांच्या कळ्या, हीच पुढे तृणमूल काँग्रेसची निवडणुकीतली ओळख बनली. १ जानेवारी १९९८ रोजी ममता बॅनर्जी यांनी काँग्रेस पक्ष सोडून स्वतःचा वेगळा पक्ष उभा केला. बंगालसाठी एक नवं आणि वेगळं राजकीय व्यासपीठ उभं करणं, हाच त्यामागचा उद्देश होता. नवा पक्ष स्थापन झाल्यावर त्याला एक वेगळी ओळख हवी होती, आणि तिथूनच फूल आणि गवत या चिन्हाची सुरुवात झाली.

हे चिन्ह एकता आणि सलोख्याचं प्रतीक मानलं जातं. पक्षाच्या वेबसाइटवर काझी नझरुल इस्लाम यांच्या एका ओळीचा संदर्भ दिलेला आहे, ज्याचा अर्थ एकाच देठावर उमललेली दोन फुलं असा होतो आणि तो हिंदू-मुस्लिम ऐक्याशी जोडला जातो. त्यामुळे पक्षाच्या अधिकृत भूमिकेनुसार हे चिन्ह केवळ निवडणूक चिन्ह नसून त्यातून ऐक्य आणि धर्मनिरपेक्षतेचा संदेश दिला जातो. तृणमूल या शब्दाचा अर्थ मुळे किंवा तळागाळातील असा होतो, आणि त्यामुळेच चिन्हात गवताला महत्त्व देण्यात आलं. जुन्या अनेक नोंदींमध्येही या चिन्हाचा उल्लेख दोन फुले आणि गवत असाच आढळतो. निवडणूक आयोगाच्या दस्तऐवजांमध्ये या चिन्हाचं अधिकृत नाव फुले आणि गवत असं नोंदवलेलं आहे, आणि ते अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेसच्या नावाखाली सूचीबद्ध आहे.

१९९८ पासून पक्षाची निवडणुकीतली ओळख राहिलेलं हे चिन्ह २०२६ मध्ये मात्र वादाच्या केंद्रस्थानी आलं. सध्या पक्षातले दोन प्रतिस्पर्धी गट संघटना, नाव आणि चिन्हावर आपापला दावा सांगत आहेत. निवडणूक आयोगाने सप्टेंबर २०२६ मध्ये दोन्ही बाजूंचं म्हणणं ऐकून घेतलं आणि १७ सप्टेंबर रोजी अंतरिम आदेश जारी केला. आपल्यासमोर दोन गट आहेत आणि दोघेही स्वतःला तृणमूल काँग्रेस म्हणवतात, असं आयोगाने नमूद केलं.

हे प्रकरण निवडणूक चिन्हे आरक्षण आणि वाटप आदेश १९६८ च्या कलम १५ अंतर्गत येतं. अशा वादात कोणता गट मान्यताप्राप्त पक्षाचं प्रतिनिधित्व करतो हे ठरवण्याची जबाबदारी आयोगाची असते. पण सध्या सुरू असलेल्या पोटनिवडणुका पाहता अंतिम निर्णयासाठी पुरेसा वेळ नसल्याने आयोगाने अंतरिम तोडगा काढला आणि दोन्ही गटांना जुनं नाव व चिन्ह वापरण्यास मज्जाव केला. दोन्ही बाजूंना प्राधान्यक्रमाने प्रत्येकी तीन पर्यायी नावं आणि तीन मोकळी चिन्हं सुचवण्यास सांगितलं असून, त्यानंतर दोघांना वेगवेगळी नावं आणि चिन्हं दिली जातील.

या आदेशाचा सगळ्यात रंजक भाग म्हणजे ममता बॅनर्जी यांनी स्वतः रेखाटलेल्या चिन्हावर आता कोणालाच दावा सांगता येणार नाही. सध्या ममता बॅनर्जी यांचा गट असो किंवा प्रतिस्पर्धी ऋतब्रता बॅनर्जी यांचा गट, दोघांनाही हे मूळ चिन्ह वापरता येणार नाही. खरी तृणमूल काँग्रेस कोण, याचा निर्णय आयोगाने अद्याप घेतलेला नाही; पोटनिवडणुकांपुरती ही केवळ तात्पुरती व्यवस्था आहे. कलम १५ अंतर्गत पुढील सुनावणी आणि कागदपत्रांच्या तपासणीनंतरच अंतिम निर्णय होईल.

पक्षांतर्गत फुटीनंतर नाव आणि चिन्हावरून वाद होण्याची ही पहिलीच वेळ नाही. २०१७ मध्ये एआयएडीएमकेमध्ये असाच वाद झाला होता, तेव्हा दोन्ही गटांना पक्षाचं मूळ नाव आणि दोन पानं हे चिन्ह वापरण्यावर तात्पुरती बंदी घालण्यात आली होती.