Ganesh Chaturthi 2026: 21 दिवसांत तीन वेळा बदलतं गणरायाचं रूप, विसर्जनाच्या दिवशी होतं पिंडदान

कोकणात यंदाही गणेशोत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा होतो आहे. कोकणातल्या पारंपरिक पद्धतीनं गणेशोत्सव साजरा करण्याची जुनी रीत आहे, आणि याच परंपरेचा एक खास नमुना सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातल्या खवळे कुटुंबाकडे बघायला मिळतो. या कुटुंबाकडे तब्बल 320 वर्षांपासूनची गणेशोत्सवाची परंपरा आजही तशीच्या तशी जपली गेली आहे. इथला गणेशोत्सव दीड दिवसांचा किंवा दहा दिवसांचा नसून चक्क 21 दिवस चालतो, आणि या 21 दिवसांत गणपतीचं रूप तीन वेळा बदललं जातं. उत्सवाचं आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे विसर्जनाच्या दिवशी इथे पिंडदान केलं जातं.

खवळे कुटुंबाच्या या गणेशोत्सवामागे एक जुनी कथा सांगितली जाते. सन 1701 मध्ये या कुटुंबातल्या एका सरदाराला मुलगा होत नव्हता, त्यामुळे तो चिंतेत होता. आपल्याला वंशाला दिवा मिळावा या काळजीत असताना अशातच नारायण मंदिरातल्या गणपतीनं त्याला स्वप्नात दर्शन दिलं आणि आपली स्थापना करण्याची आज्ञा दिली. त्यानुसार 'खवळे गणपती'ची मूर्ती घडवून विधिवत तिची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. ही मूर्ती पावणेसहा फूट उंच असते आणि ती घडवण्यासाठी दीड टन माती लागते. या मूर्तीची खासियत म्हणजे ती खवळे कुटुंबातलेच सदस्य स्वतः तयार करतात, बाहेरून कुणाला बोलावलं जात नाही. म्हणजे कुटुंबाबाहेरच्या कोणाही मूर्तिकाराची इथे गरज लागत नाही.

गणेश चतुर्थीच्या दिवशी मूर्तीला आधी पांढऱ्या चुन्यानं रंगवलं जातं आणि फक्त डोळे रंगवले जातात. पुढच्या 21 दिवसांत मूर्तीवर वेगवेगळ्या रंगांचं काम केलं जातं. लाल रंग, चंदेरी अंगरखा, पितांबर, सोनेरी मुकुट, पाच फण्यांचा नाग, कागदी पंखा आणि हातात शेला अशी सजावट करत गणपतीची तीन वेगवेगळ्या रूपांत आराधना केली जाते. या संपूर्ण काळात मूर्तीवर सतत रंगकाम सुरू असतं आणि रूप सतत बदलत राहतं, हेच या उत्सवाचं वेगळेपण आहे. एकाच मूर्तीला वेगवेगळ्या टप्प्यांत तीन वेगळी रूपं दिली जाणं ही गोष्ट कोकणातल्या इतर कुठल्याही गणेशोत्सवात बघायला मिळत नाही.

उत्सवाच्या शेवटच्या दिवशी, म्हणजे विसर्जनाच्या दिवशी, गणपतीसमोर खास पिंडदानाची प्रथा पार पाडली जाते. ही प्रथा खवळे कुटुंबाच्या पूर्वजांना समर्पित असते. गणपती विसर्जनाच्या दिवशी पिंडदान करण्याची पद्धत कोकणात क्वचितच कुठे बघायला मिळते. विसर्जनाच्या आदल्या रात्री लळी, म्हणजेच जागर, साजरा केला जातो.

खवळे कुटुंबाची ही 320 वर्षांची परंपरा 'लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्स'मध्येही नोंदवली गेली आहे. त्यामुळे हा गणपती केवळ खवळे कुटुंबापुरता मर्यादित न राहता कोकणातला आणि महाराष्ट्रातला महत्त्वाचा धार्मिक व सांस्कृतिक ठेवा मानला जातो. एका कुटुंबानं इतकी वर्षं जपलेली ही परंपरा आजही तेवढ्याच निष्ठेनं पुढे नेली जात आहे.