ऋषीपंचमी: व्रताची पौराणिक कथा आणि मासिक पाळीशी असलेला संबंध

भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल पक्षातल्या पाचव्या दिवशी ऋषीपंचमी साजरी केली जाते. गणेशोत्सवाच्या दुसऱ्या दिवशी हा सण येतो. मासिक पाळीच्या त्रासातून सुटका मिळावी म्हणून महिला या दिवशी उपवास करतात आणि उपवासादरम्यान सप्तऋषींची पूजा करतात. हिंदू धर्मात मासिक पाळीच्या काळात महिलांनी अनेक नियम पाळायचे असतात, आणि या काळात काही चूक झाली तर त्यातून सुटका व्हावी म्हणून ऋषीपंचमीचा उपवास केला जातो असं म्हटलं जातं. यंदा ऋषीपंचमीच्या पूजेसाठी शुभ मुहूर्त १५ सप्टेंबर २०२६ रोजी सकाळी १०:५० ते दुपारी १:१८ पर्यंत आहे.

या व्रताची एक जुनी कथा सांगितली जाते. विदर्भ देशात उत्तंक नावाचा एक पुण्यवान ब्राह्मण राहत होता. त्याची बायको सुशीला नवऱ्याची निस्सीम भक्त होती. त्यांना एक मुलगा आणि एक मुलगी होती. मुलगी लग्नाच्या वयाची झाल्यावर ब्राह्मणाने घरच्या रीतीप्रमाणे तिचं लग्न एका प्रतिष्ठित घराण्यात लावून दिलं. पण काही दिवसांतच योगायोगाने ती विधवा झाली.

वैधव्याच्या दुःखाने ती व्याकूळ झाली आणि एकनिष्ठ पत्नीचं कर्तव्य पाळत माहेरीच राहू लागली. मुलीचं हे दुःख पाहून उत्तंकाला खूप वाईट वाटलं. त्याने घराची आणि इतर जबाबदाऱ्या मुलावर सोपवल्या आणि बायको-मुलीसह गंगा नदीच्या काठावर जाऊन राहिला, तिथे तो आपल्या शिष्यांना वेद शिकवू लागला.

एके दिवशी मुलगी झोपली असताना तिच्या अंगावर किडे झाले. तिने आईला हे सांगितलं. आईने नवऱ्याला विचारलं, माझ्या पवित्र मुलीला हे काय झालं, तिच्या नशिबात एवढं दुःख का आहे. उत्तंकाने ध्यान लावून याचं कारण शोधलं, तेव्हा त्याला कळलं की मागच्या जन्मी ती मुलगी ब्राह्मण होती. पण मासिक पाळी सुरू झाल्यावर तिने भांड्यांना स्पर्श केला होता आणि मैत्रिणींचं बघून तिने भाद्रपद शुक्ल पंचमीचं, म्हणजेच ऋषीपंचमीचं व्रत पाळलं नव्हतं. त्यामुळेच तिच्या शरीरावर किडे झाले.

उत्तंक पुढे म्हणाला की मासिक पाळीच्या काळात स्त्री पहिल्या दिवशी चांडाळी, दुसऱ्या दिवशी ब्रह्मघातिनी, तिसऱ्या दिवशी धोबीण आणि चौथ्या दिवशी पवित्र होते असं मानलं जातं. आधीच्या जन्मी मैत्रिणींच्या नादाला लागून तिने ऋषीपंचमीचं व्रत पाळूनही त्याचा अनादर केला होता. तरीही त्या व्रतामुळेच या जन्मी तिचा जन्म ब्राह्मण कुटुंबात झाला, पण व्रताचा अनादर केल्यानेच तिच्या शरीरात किडे झाले, हेच तिच्या पापाचं आणि शिक्षेचं कारण असल्याचं उत्तंकाने सांगितलं.

मुलीच्या मागच्या जन्माची ही कथा ऐकून सुशीलाने विचारलं की जे व्रत पाळलं नाही म्हणून शरीरात किडे झाले, ते व्रत नेमकं कोणतं, याचं वर्णन करा. तेव्हा उत्तंक म्हणाला की हे व्रत माणसाला सगळ्या पापांतून मुक्त करतं आणि शारीरिक, दैवी व आध्यात्मिक अशा तिन्ही प्रकारच्या दुःखांतून सोडवतं, शिवाय स्त्रियांना सुख आणि सुदैवही देतं.

पूजा कशी करावी हेही या कथेत सांगितलं आहे. भाद्रपद शुक्ल पंचमीला उपवास सुरू करण्याआधी नदी, तलाव किंवा इतर जलाशयात स्नान करावं. त्यानंतर मंडपात सप्तर्षींची स्थापना करून दूध आणि पंचामृताने त्यांना स्नान घालावं, चंदनाचा लेप आणि कापूर अर्पण करावा, फुलांनी सजवून धूप-दिवे लावून पूजा करावी आणि उपवीतही अर्पण करावं. त्यानंतर फळं आणि नैवेद्यासोबत अर्घ्य द्यावं आणि कश्यप, अत्री, भारद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नी आणि वसिष्ठ या सप्तर्षींना मनोमन प्रार्थना करावी. उपवास करणाऱ्या स्त्रियांनी ही कथा ऐकावी आणि उपवासादरम्यान फक्त भाज्या खाव्यात असं सांगितलं आहे.

वडिलांच्या सांगण्यावरून त्या मुलीने शुद्ध मनाने ऋषीपंचमीचं व्रत केलं, आणि त्या व्रताच्या प्रभावाने तिची सगळी दुःखं नाहीशी झाली, इतकंच नाही तर पुढच्या जन्मी तिला मोठं भाग्य मिळालं, अशी या कथेची अखेर आहे.