मेक्सिकोच्या वाळवंटात १६० वर्षांनी बायसनचे पुनरागमन, परिसंस्था पुन्हा फुलू लागली

निसर्गाला स्वतःच्या जखमा स्वतःच भरून काढण्याची एक विलक्षण ताकद असते, फक्त त्यासाठी एक योग्य संधी मिळायला हवी. मेक्सिकोच्या वाळवंटी भागात सध्या असाच एक निसर्गचमत्कार घडताना दिसतो आहे. सुमारे १६० ते २०० वर्षांपूर्वी माणसाने केलेल्या अतिशिकारीमुळे आणि अधिवास नष्ट झाल्यामुळे नामशेष झालेला अमेरिकन बायसन हा भव्य प्राणी आता मेक्सिकोच्या कोआहुइला प्रदेशात परत आला आहे. या प्राण्याच्या नुसत्या वावरण्याने आणि त्याच्या नैसर्गिक सवयींमुळे कोरड्या-रखरखीत वाळवंटात पुन्हा हिरवळीचे कोंब फुटू लागले आहेत.

अमेरिकन बायसन हा उत्तर अमेरिका खंडातील सर्वात मोठा जमिनीवरचा सस्तन प्राणी समजला जातो. एकेकाळी कॅनडा, अमेरिका आणि मेक्सिकोच्या पसरलेल्या मैदानी भागात या प्राण्यांचे हजारो कळप मुक्त फिरत असत. पर्यावरणशास्त्रात बायसनला साधा प्राणी न मानता 'इकोसिस्टम इंजिनिअर' म्हणजेच परिसंस्थेचा अभियंता असा खास दर्जा दिला जातो, कारण त्याची जगण्याची पद्धत संपूर्ण परिसंस्थेचे आरोग्य टिकवण्यास मदत करते. १९व्या शतकाच्या शेवटी आणि २०व्या शतकाच्या सुरुवातीला झालेल्या मोठ्या प्रमाणावरील शिकारीमुळे हा प्राणी मेक्सिकोच्या भागातून पूर्णपणे नाहीसा झाला होता.

ही जुनी चूक सुधारण्यासाठी 'फंडासिओन प्रो क्वात्रो सिएनेगास' या संस्थेने खास मोहीम राबवली. युनेस्कोने मान्यता दिलेला क्वाट्रोसिएनेगास निसर्ग राखीव भाग हा जिप्समच्या पांढऱ्या टेकड्या आणि दुर्मिळ निळ्या पाण्याच्या तलावांमुळे जगभर ओळखला जातो. शेकडो वनस्पती आणि दुर्मिळ प्राणी या भागात राहतात. इथला बिघडलेला पर्यावरणीय समतोल पुन्हा नीट करण्यासाठी फाउंडेशनने बायसन परत आणण्याचा निर्णय घेतला.

या मोहिमेत एकूण ४७ अमेरिकन बायसन राखीव क्षेत्रात सोडण्यात आले. ऑगस्ट महिन्यात सुरुवातीला ३ बायसन सोडून मोहिमेला सुरुवात झाली. त्यानंतर नोव्हेंबरमध्ये आणखी ४४ बायसनचा तांडा, ज्यात ३८ माद्या आणि ६ नर होते, या भागात दाखल झाला. फाउंडेशनचे संचालक गेरार्डो रुईझ-स्मिथ यांनी सांगितले की, दोन शतकांपूर्वी माणसाने ज्या प्राण्याला इथून नष्ट केले, त्याला पुन्हा त्याच्या मूळ घरात आणणे हा फक्त ऐतिहासिक क्षण नसून निसर्गाला नवसंजीवनी देणारी आशेची किरण आहे.

बायसन नक्की वाळवंटाचा कायापालट कसा करतात हे समजून घेणे रंजक आहे. सुमारे ७५० किलो वजनाचा हा धिप्पाड प्राणी गवताळ प्रदेशात चरताना सुके आणि जुने गवत खाऊन टाकतो, त्यामुळे नव्या हिरव्या रोपांना सूर्यप्रकाश मिळतो. सुके गवत कमी झाल्याने वणवा लागण्याचा धोकाही मोठ्या प्रमाणात कमी होतो. यामुळे वनस्पतींची वाढ आणि जैवविविधता वाढण्यास मदत होते.

बायसनच्या वजनामुळे आणि खुरांमुळे जमिनीवर पडणारा दाबही परिसंस्थेला उपयोगी ठरतो. हे प्राणी चालताना त्यांच्या वजनाने वाळवंटातील कडक झालेला वरचा थर फुटतो आणि माती मोकळी होते, त्यामुळे अधूनमधून पडणारा पाऊस वाहून न जाता जमिनीत खोलवर मुरतो. चालताना त्यांच्या खुरांमुळे झाडांच्या बिया जमिनीत रुजल्या जातात, ज्यामुळे पावसाळ्यानंतर नवी रोपे उगवतात.

या प्रक्रियेत बायसनचे शेण नैसर्गिक खत म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावते. त्यावर कीटक, भुंगे आणि सूक्ष्मजीव आकर्षित होतात, जे मातीत सेंद्रिय घटक मिसळतात आणि वाळूमिश्रित मातीची सुपीकता वाढवतात. अशा प्रकारे केवळ ४७ बायसनच्या आगमनाने कोआहुइला प्रदेशातील माती, पाणी आणि वनस्पती चक्र पुन्हा जिवंत झाले आहे. एखाद्या महत्त्वाच्या प्रजातीला तिचे मूळ स्थान परत दिल्यास संपूर्ण पर्यावरण स्वतःहून पूर्ववत होऊ शकते, हे या प्रयोगाने दाखवून दिले आहे.