कोकणातील माटवीत कवंडळ का बांधतात, जाणून घ्या गणेशोत्सवाची परंपरा

गणेशोत्सव म्हटलं की डोळ्यासमोर येते गणरायाची देखणी मूर्ती, दुर्वा, लाल फुलं, मोदक आणि भक्तीचं वातावरण. पण कोकणातल्या पारंपरिक गणेशोत्सवाचं वेगळेपण यापेक्षा जरा निराळं आहे. इथं गणपतीभोवती उभारली जाणारी माटवी किंवा माटोळी ही नुसती सजावट नसते, तर निसर्ग, शेती, इथलं लोकजीवन आणि श्रद्धा यांचा एकत्र मेळ मानला जातो.

या माटवीत रानातली विविध फळं, फुलं, पानं, वेली आणि झाडांचे घोस बांधलेले असतात. यातलं एक खास रानफळ म्हणजे कवंडळ, याला काही ठिकाणी कौंडाळ असंही म्हणतात. गणपतीच्या आसनाभोवती किंवा मूर्तीच्या वर हे बांधलेलं दिसतं, आणि मग सहज प्रश्न पडतो - गणरायाच्या वर कवंडळच का बांधतात? याचं उत्तर एकाच धार्मिक कारणात सापडत नाही, तर कोकणच्या निसर्गाशी आणि तिथल्या जगण्याशी जोडलेल्या अनेक गोष्टींत दडलेलं आहे.

माटवी म्हणजे गणपतीच्या मूर्तीभोवती किंवा वर उभारला जाणारा पानाफुलांचा आणि रानफळांचा पारंपरिक मंडप. कोकणातल्या अनेक घरांत गणपती बसवल्यावर आजही ही माटवी सजवण्याची प्रथा जपली जाते. आधी बाजारातनं आणलेल्या सजावटीच्या वस्तूंपेक्षा गावाभोवतीच्या जंगलातून, शेतातून किंवा माळरानातून मिळणाऱ्या झाडावेलींना या सजावटीत जास्त महत्त्व होतं. त्यामुळे माटवी म्हणजे जणू पावसाळ्यात फुललेल्या संपूर्ण निसर्गाची गणरायाला दिलेली भेट ठरते. श्रावण-भाद्रपदात पावसामुळे कोकण हिरवंगार होतं, झाडांना नवी पालवी फुटलेली असते, वेली बहरलेल्या असतात आणि रानफळं लगडलेली असतात. हे सगळं गणरायाच्या चरणी वाहण्यामागे निसर्गाबद्दलची कृतज्ञता दिसते.

कवंडळ ही स्थानिक भागात आढळणारी रानवेल असून तिच्या वैशिष्ट्यपूर्ण फळांमुळे ती माटवीत उठून दिसते. काही भागांत तिला वेगळ्या स्थानिक नावांनीही ओळखलं जातं. कवंडळाचे घोस माटवीत बांधले की गणपतीच्या आसनाभोवती निसर्गाची सुंदर सजावट तयार होते, पण ही सजावट फक्त दिसण्यासाठी नसते; रानातून मिळालेली प्रत्येक देणगी देवाला नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याच्या लोकपरंपरेचं ते प्रतीक आहे. गणपती हा बुद्धी, मंगलता आणि समृद्धीचा देव मानला जातो, त्यामुळे निसर्गानं दिलेली फळं, फुलं, पानं आणि धान्य आठवून गणरायाची पूजा करणं म्हणजे 'जे निसर्गानं दिलं, ते आधी देवाला' अशी भावना व्यक्त होते.

माटवीकडे नीट पाहिलं तर त्यात कृत्रिम वस्तूंपेक्षा निसर्गाच्या गोष्टीच जास्त असतात. रानफळं, वेली, पानं, फुलं यामुळे माटवी छोट्या जंगलासारखी दिसते, आणि यातून एक विचार समोर येतो - देव आणि निसर्ग यांच्यात फरक नाही. पाऊस पडतो, शेती बहरते, झाडांना फळं येतात, जमीन अन्न देते - या साऱ्या चक्राबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याचं माध्यम म्हणजे माटवी. त्यामुळे ती फक्त गणपतीची सजावट न राहता पृथ्वीच्या समृद्धीचं प्रतीक ठरते.

लोकमान्यतेनुसार गणपतीची आई पार्वती ही आदिशक्तीचं रूप मानली जाते. भारतीय परंपरेत पृथ्वी, निसर्ग आणि मातृशक्ती यांना एकमेकांशी जोडून पाहिलं जातं, त्यामुळे गणरायाला हिरव्यागार वनस्पतींनी वेढणं म्हणजे त्याला निसर्गाच्या कुशीत बसवणं, अशी भावना यामागे दिसते. गणपती हा शिव-पार्वतीचा मुलगा; शिव म्हणजे चैतन्य आणि पार्वती म्हणजे निसर्ग, अशी मांडणी केली जाते. त्या दृष्टीने माटवीतल्या वनस्पती म्हणजे निसर्गाचं दर्शन आणि त्याच्या सहवासात बसलेला गणराय म्हणजे चैतन्य आणि निसर्गाचा सुंदर संगम, असा अर्थ श्रद्धेनं लावला जातो. हा अर्थ सगळीकडे सारखाच सांगितला जातो असं नाही, तर तो स्थानिक धार्मिक-सांस्कृतिक श्रद्धेतून तयार झालेली एक प्रतीकात्मक मांडणी आहे, असं म्हणणं जास्त योग्य ठरेल.

पूर्वीच्या लोकांचं जगणं निसर्गाच्या खूप जवळ होतं. जंगलातल्या अनेक वनस्पतींचा वापर अन्न, औषध, घरगुती उपचार आणि धार्मिक विधींत केला जायचा. माटवीत विविध रानवनस्पती येण्यामागे हे लोकज्ञानही कारणीभूत असू शकतं. काही वनस्पतींचे आयुर्वेदिक किंवा पारंपरिक वैद्यकीय उपयोग असल्यानं त्यांचं महत्त्व फक्त धार्मिक नव्हतं. कवंडळासारख्या रानवनस्पतींची ओळख पुढच्या पिढीला व्हावी, त्या टिकाव्यात आणि गावकऱ्यांचं जंगलाशी असलेलं नातं कायम राहावं, यासाठी या परंपरेचा अप्रत्यक्ष उपयोग झाला असावा. मात्र एखाद्या वनस्पतीला ठराविक औषधी गुण आहेत किंवा ती माटवीत बांधल्यानं आरोग्य मिळतं, असा दावा करताना स्थानिक प्रथा आणि प्रमाणित वैद्यकीय पुरावे यांची गल्लत करू नये.

माटवीत फळांनी लगडलेल्या वेली आणि रानफळं बांधण्यामागे समृद्धीची भावनाही आहे. फळ म्हणजे उत्पन्न, बी म्हणजे पुढच्या आयुष्याची तरतूद आणि हिरवी पानं म्हणजे वाढ आणि चैतन्य, अशी प्रतीकात्मक कल्पना लोकसंस्कृतीत दिसते. गणराय हा विघ्नहर्ता आणि मंगलमूर्ती असल्यानं त्याच्यासमोर निसर्गाची फळफळावळ ठेवून घरात सुख, शांती, भरभराट आणि अन्नधान्याची कमी भासू नये, अशी प्रार्थना केली जाते. म्हणजे माटवीतल्या प्रत्येक फळामागे एक छोटी प्रार्थना दडलेली असते.

कोकणातला गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक सण नाही, तर गाव, घर, शेत, जंगल आणि कुटुंब यांना जोडणारा सांस्कृतिक सोहळा आहे. गणपती येण्याआधी माटवीसाठी लागणाऱ्या वनस्पती गोळा करण्याची लगबग सुरू होते. घरातली ज्येष्ठ मंडळी कोणती पानं घ्यायची, कोणती फळं बांधायची, माटवी कशी सजवायची हे सांगतात, आणि त्यातून एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे स्थानिक वनस्पतींचं ज्ञान आणि परंपरा पोहोचते. आजच्या धावपळीच्या आयुष्यात अनेक स्थानिक वनस्पतींची नावं आणि उपयोग नव्या पिढीला माहीतही नसतात, अशा वेळी माटवी त्यांची ओळख जिवंत ठेवते.