आंतरराष्ट्रीय इंटरव्हेंशनल कार्डिओलॉजी दिन: हृदयावरील बिनचिरफाड उपचारामागची ग्रुंटझिग यांची गोष्ट

पूर्वी हृदयाशी संबंधित कोणताही मोठा आजार असला की डॉक्टर थेट ओपन-हार्ट सर्जरीकडे बोट दाखवायचे. मोठी गुंतागुंतीची शस्त्रक्रिया, मोठा कापकापा, बरा व्हायला लागणारा जास्त वेळ, हे सगळं ठरलेलंच होतं. पण इंटरव्हेंशनल कार्डिओलॉजी या शाखेने ही परिस्थिती पूर्णपणे बदलून टाकली. आता कोणताही मोठा कापकापा न करता, कमीत कमी आक्रमक पद्धतीने हृदयावर यशस्वी उपचार करता येतात. या शाखेचं महत्त्व लोकांपर्यंत पोहोचावं म्हणून दरवर्षी १६ सप्टेंबरला जगभर 'आंतरराष्ट्रीय इंटरव्हेंशनल कार्डिओलॉजी दिन' साजरा केला जातो.

ही नेमकी काय पद्धत आहे, हे समजून घेणं महत्त्वाचं आहे. कॅथेटर नावाचं अगदी बारीक, नळीसारखं एक उपकरण असतं. याच कॅथेटरच्या मदतीने हृदयाच्या रक्तवाहिन्यांमध्ये असलेले अडथळे दूर केले जातात. यासाठी रुग्णाच्या शरीरावर मोठी चीर किंवा टाके घालण्याची गरजच पडत नाही. हाताच्या किंवा पायाच्या एखाद्या रक्तवाहिनीतून हे कॅथेटर थेट हृदयापर्यंत नेलं जातं. यामध्ये कोरोनरी अँजिओप्लास्टी, रक्तवाहिनी उघडी ठेवण्यासाठी स्टेंट बसवणं, हृदयाच्या झडपा दुरुस्त करणं (व्हॉल्व्ह रिपेअरिंग किंवा TAVR) आणि जन्मापासून हृदयात असलेली छिद्रं बुजवणं, अशा वेगवेगळ्या पद्धतींचा समावेश होतो. याचा सगळ्यात मोठा फायदा म्हणजे रुग्णाला वेदना कमी होतात, रक्तस्राव होत नाही आणि काही दिवसांतच तो आपल्या रोजच्या कामाला परत लागू शकतो.

हा दिवस का साजरा होतो, यामागे एक मोठी ऐतिहासिक घटना आहे. १६ सप्टेंबर १९७७ रोजी स्वित्झर्लंडमधल्या झुरिच शहरात डॉ. अँड्रियास ग्रुंटझिग यांनी माणसाच्या शरीरावर जगातली पहिली यशस्वी 'परक्युटेनियस ट्रान्सल्युमिनल कोरोनरी अँजिओप्लास्टी' (PTCA) केली. फुग्यासारख्या बलून कॅथेटरचा वापर करून त्यांनी हृदयाकडे जाणारी बंद पडलेली रक्तवाहिनी उघडून दाखवली. वैद्यकशास्त्राच्या इतिहासातली ही घटना अभूतपूर्व ठरली आणि हृदयरोग उपचारांची दिशाच त्यामुळे बदलून गेली. डॉ. ग्रुंटझिग यांच्या या कामगिरीचा सन्मान करण्यासाठी आणि जगभर हृदयरोगाबद्दल जागरूकता वाढवण्यासाठी संयुक्त राष्ट्रांच्या आमसभेने सप्टेंबर २०२२ मध्ये १६ सप्टेंबर हा दिवस अधिकृतपणे 'आंतरराष्ट्रीय इंटरव्हेंशनल कार्डिओलॉजी दिन' म्हणून जाहीर केला.

आजच्या धावपळीच्या आणि बदललेल्या जीवनशैलीमुळे हृदयविकार हे जगभरात मृत्यूचं सगळ्यात मोठं कारण बनलं आहे. चुकीचा आहार, व्यायामाचा अभाव, सतत येणारा ताण, धूम्रपान, उच्च रक्तदाब आणि मधुमेह यामुळे आता तरुण वयातसुद्धा हार्ट अटॅक येण्याचं प्रमाण चिंताजनक पद्धतीने वाढलं आहे. अशा परिस्थितीत इंटरव्हेंशनल कार्डिओलॉजी ही रुग्णांसाठी वरदान ठरते आहे. एखाद्याला अचानक हार्ट अटॅक आला, तर पहिल्या एक ते दोन तासांच्या 'गोल्डन अवर'मध्ये केली जाणारी प्रायमरी अँजिओप्लास्टी रुग्णाचा जीव वाचवण्यात खूप प्रभावी ठरते.

आज एवढं आधुनिक वैद्यकीय तंत्रज्ञान उपलब्ध असलं, तरी उपचारापेक्षा प्रतिबंध केव्हाही चांगला, हे सूत्र लक्षात ठेवायला हवं. याच कारणासाठी या विशेष दिवशी जगभरातली रुग्णालयं, वैद्यकीय संस्था आणि सामाजिक संघटना कार्यशाळा, मोफत आरोग्य तपासणी शिबिरं आणि परिसंवाद आयोजित करतात. हृदयाची काळजी घ्यायची असेल तर रोजच्या जेवणात हिरव्या पालेभाज्या, फळं आणि फायबरयुक्त पदार्थांचा समावेश करणं, रोज किमान ३० मिनिटं चालणं किंवा व्यायाम करणं, ताण कमी करण्यासाठी योगासनं करणं आणि नियमितपणे हृदयाची तपासणी करून घेणं गरजेचं आहे. आधुनिक वैद्यकीय तंत्रज्ञान आणि निरोगी जीवनशैली, या दोन्हींची योग्य सांगड घातली तर हृदयाशी संबंधित आजारांवर मात करणं शक्य आहे.