Engineers Day 2026: पुण्याच्या COEP मधून शिकलेला हा मुलगा कसा बनला भारताचा सर्वात मोठा इंजिनिअर? जाणून घ्या

भारतातील मोठ्या इंजिनिअरांमध्ये सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या यांचं नाव मोठ्या आदरानं घेतलं जातं. अभियांत्रिकी क्षेत्रात त्यांनी दिलेल्या अतुलनीय योगदानामुळेच त्यांचा जन्मदिवस, १५ सप्टेंबर, दरवर्षी 'इंजिनिअर्स डे' म्हणून साजरा केला जातो. मोठमोठी धरणं, पाण्याचं नियोजन आणि औद्योगिक विकास अशा अनेक महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पांमागे विश्वेश्वरय्या यांचं योगदान मोलाचं ठरलं आहे.

विश्वेश्वरय्या यांचा जन्म १५ सप्टेंबर १८६१ रोजी कर्नाटकातील मुद्देनहल्ली इथं झाला. त्यांनी पुण्याच्या 'कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंग' म्हणजेच COEP मधून सिव्हिल इंजिनिअरिंगचं शिक्षण पूर्ण केलं. सिव्हिल इंजिनिअरिंग म्हणजे रस्ते, धरणं, इमारती आणि अशाच मोठ्या बांधकामांशी संबंधित अभियांत्रिकी शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या सार्वजनिक बांधकाम विभागात काम सुरू केलं आणि पुढे जाऊन ते म्हैसूर राज्याचे मुख्य अभियंता बनले. त्यांच्या या मोठ्या योगदानाची दखल घेत १९५५ मध्ये त्यांना भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान 'भारतरत्न' देऊन गौरवण्यात आलं.

विश्वेश्वरय्या यांच्या कामांपैकी सर्वात मोठं नाव म्हणजे म्हैसूरमधील कृष्णराज सागर म्हणजेच KRS धरण. कावेरी नदीवर बांधलेल्या या धरणाचं नियोजन आणि अभियांत्रिकी रचना तयार करण्यात विश्वेश्वरय्या यांची मुख्य भूमिका होती. या प्रकल्पामुळे म्हैसूर आणि आजूबाजूच्या भागात सिंचनाची आणि पिण्याच्या पाण्याची सोय भक्कम झाली. यामुळे शेतीसाठी पाणी उपलब्ध होण्यासोबतच लोकांना पिण्याच्या पाण्याचीही चांगली सोय झाली.

१९०८ साली हैदराबादमध्ये मुसी नदीला भयंकर पूर आला होता. या पुरानंतर शहराला या समस्येतून बाहेर काढण्यासाठी विश्वेश्वरय्या यांना पाचारण करण्यात आलं. त्यांनी हैदराबादमध्ये पूर-नियंत्रण, ड्रेनेज सिस्टीम आणि जलाशयांशी संबंधित अनेक महत्त्वाच्या योजना राबवल्या. त्यांच्या सल्ल्यामुळेच शहराला पुरापासून वाचवणारी आधुनिक यंत्रणा उभी राहिली, जी पुढच्या काळातही शहराच्या सुरक्षेसाठी उपयोगी ठरली.

जलाशयांतील पाण्याची पातळी नियंत्रित करण्यासाठी विश्वेश्वरय्या यांनी एक नवीन ऑटोमॅटिक गेट सिस्टीम शोधून काढली, जिला 'स्लुइस गेट' म्हणतात. ही गेट सिस्टीम जलाशयातलं पाणी किती सोडायचं आणि किती साठवायचं हे आपोआप ठरवत असे. पुढे भारतातील अनेक मोठ्या धरणांमध्ये हे तंत्रज्ञान वापरण्यात आलं.

विशाखापट्टणम बंदराला समुद्राच्या वाळूमुळे होणाऱ्या नुकसानीपासून वाचवण्यासाठी आणि त्याच्या सुरक्षेसाठीही विश्वेश्वरय्या यांचा खास सल्ला घेतला गेला होता.

ते भारतातील औद्योगिकीकरणाचे मोठे पुरस्कर्ते होते. १९१२ ते १९१८ या काळात म्हैसूरचे दिवाण म्हणून काम करताना त्यांनी उद्योग, शिक्षण, बँकिंग आणि तांत्रिक संस्थांच्या विकासावर भर दिला होता. दिवाण म्हणजे त्या काळातलं म्हैसूर राज्याचं सर्वात मोठं प्रशासकीय पद. या पदावर असताना म्हैसूरमधील अनेक औद्योगिक आणि शैक्षणिक संस्था उभ्या करण्यातही त्यांचा मोठा वाटा होता.