हवाईत दीड लाख कोआ झाडे लावून जंगल फुलवले, दुर्मिळ अकियापोलाऊ पक्षी २० वर्षांनी परतले

अमेरिकेच्या हवाई बेटावरील निसर्गासाठी एक दिलासादायक आणि जगभरातील पर्यावरणप्रेमींना प्रेरणा देणारी बातमी समोर आली आहे. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात हवाईतील शेकडो एकर घनदाट जंगल नष्ट होऊन ते ओसाड गवताळ प्रदेशात बदलले होते. हवाईच्या बिग आयलंडवरच्या हकालौ फॉरेस्ट नॅशनल वाइल्डलाइफ रेफ्यूजची जमीन वेगाने नापीक होत चालली होती. वाढत्या मानवी हस्तक्षेपामुळे आणि नैसर्गिक संकटांमुळे हा हिरवागार प्रदेश ओसाड पडत गेला, आणि त्यामुळे तिथले दुर्मिळ पक्षी आणि वन्यजीव धोक्यात आले होते.

ही गंभीर परिस्थिती लक्षात घेऊन १९९० च्या दशकात जगभरातील पर्यावरणवादी आणि शास्त्रज्ञांनी या जंगलाला पुन्हा उभे करण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. १९९२ मध्ये प्रत्यक्ष वृक्षारोपणाची मोठी मोहीम सुरू झाली. पुढच्या पाच वर्षांत यूएस फॉरेस्ट सर्व्हिसने या ओसाड गवताळ जमिनीवर १,५०,६५० देशी कोआ झाडे लावली. या मोठ्या मोहिमेचा उद्देश फक्त कागदावर झाडे लावणे नव्हता, तर हवाईतील नष्ट होत चाललेल्या दुर्मिळ पक्ष्यांसाठी त्यांचा नैसर्गिक अधिवास आणि घरट्यांची सुरक्षित जागा पुन्हा तयार करणे हा होता.

वृक्षारोपणासाठी कोआ झाडाचीच निवड का केली गेली, यामागे एक महत्त्वाचे वैज्ञानिक कारण होते. कोआ हे हवाईतील स्थानिक झाड असून, तिथल्या जंगलांमधली एक प्रमुख आणि पायाभूत प्रजाती मानली जाते. या झाडाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते अतिशय नापीक, ओसाड आणि खडकाळ जमिनीतही वेगाने वाढू शकते. जमिनीतले पोषक घटक पुन्हा तयार करण्याची क्षमता या झाडात असते. त्यामुळेच जंगल पुन्हा उभे करण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी इतर कुठल्याही परदेशी प्रजातीऐवजी स्थानिक कोआ झाडावर पूर्ण विश्वास दाखवला.

वृक्षारोपणानंतर दोन दशकांहून अधिक काळ सतत निरीक्षण केल्यानंतर संशोधकांच्या हाती आलेल्या निष्कर्षाने संपूर्ण वैज्ञानिक जगाला थक्क केले. ज्या गवताळ जमिनीवर एकेकाळी एकाही पक्ष्याचा आवाज ऐकू येत नव्हता, तिथे आज हजारो पक्ष्यांचा किलबिलाट ऐकायला मिळतो. दोन दशकांत या दीड लाख झाडांचे रूपांतर एका नयनरम्य, घनदाट आणि समृद्ध जंगलात झाले आहे. हकालौ प्रकल्प हा आज हवाईत राबवलेल्या सर्वात यशस्वी वन पुनर्संचयन उपक्रमांपैकी एक मानला जातो.

हवाई बेटाचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे तिथले स्थानिक पक्षी आणि प्रजाती जगात इतरत्र कुठेही आढळत नाहीत. त्यामुळे इथले जंगल नष्ट होणे म्हणजे या प्रजाती पृथ्वीवरून कायमच्या नामशेष होणे ठरले असते. हकालौच्या अभ्यासाने हे सिद्ध केले की माणसाने प्रामाणिक प्रयत्न केले तर निसर्ग पुन्हा बहरू शकतो. जंगलाची पुनर्वाढ झाल्यावर सुरुवातीला काही स्थानिक पक्ष्यांनी लगेच तिथे वस्ती केली, तर इतर लाजाळू प्रजातींना परत यायला थोडा जास्त वेळ लागला.

सर्वात लक्षणीय बाब म्हणजे, हवाईतील अतिशय संकटग्रस्त आणि नामशेष होण्याच्या उंबरठ्यावर असलेला अकियापोलाऊ हा वैशिष्ट्यपूर्ण पक्षी या पुनर्संचयित जंगलात परतल्याचे स्पष्ट निरीक्षण नोंदवले गेले आहे. अभ्यासादरम्यान या पक्ष्यांची संख्या सातत्याने वाढत असल्याचे दिसून आले. या यशामुळे जगभरातील नष्ट होणारी जंगले वाचवण्यासाठी आणि वन्यजीवांचे अधिवास पुन्हा उभारण्यासाठी एक नवा आशादायक मार्ग मिळाला आहे.