दुर्वा पायावर नाही, डोक्यावर वाहा; गणपतीशी जोडलेली अनलासुराची कथा आणि त्यामागचं कारण

14 ते 25 सप्टेंबर या काळात भाद्रपद चतुर्थीपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत बाप्पाचा उत्सव साजरा होतो. या दिवसांत घरोघरी पूजा होते, दर्शनासाठी गर्दी होते आणि दुर्वा वाहिली जाते. पण दुर्वा नेमकी कुठे वाहायची, याबाबत बहुतेकांना नीट माहिती नसते. अनेकजण दुर्वांची जुडी घेऊन ती थेट बाप्पाच्या पायावर ठेवतात. शास्त्रानुसार ही पद्धत चुकीची मानली जाते. दुर्वा पायावर नाही तर डोक्यावर वाहायची असते, असं सांगितलं जातं. यामागे एक जुनी पौराणिक कथा आहे.

फार पूर्वी अनलासुर नावाचा एक राक्षस होता. त्याच्या तोंडातून सतत आग बाहेर पडायची आणि त्या आगीमुळे ऋषी, देव आणि सामान्य माणसं होरपळून निघत होती. सगळीकडे हाहाकार माजला होता. तेव्हा सगळे देव गणपती बाप्पाकडे धावले आणि रक्षण करण्याची विनंती केली. बाप्पाने सगळ्यांच्या रक्षणासाठी अनलासुराला गिळून टाकलं आणि पोटात घेतलं.

राक्षसाला पोटात घेतल्यानंतर त्याच्या शरीरातल्या आगीमुळे बाप्पाच्या पोटात आणि अंगात प्रचंड जळजळ सुरु झाली. हा दाह इतका वाढला की देवांनी तो शांत करण्यासाठी चंद्र आणला आणि चंदनाचा लेप लावला, पण त्याचा काहीच उपयोग झाला नाही.

अखेर कश्यप ऋषी आणि त्यांच्यासोबतच्या 88 हजार ऋषींनी एक उपाय शोधला. प्रत्येकाने 21 दुर्वांची जुडी तयार केली आणि ती बाप्पाच्या डोक्यावर ठेवली. दुर्वा थंड आणि औषधी असल्यामुळे तिच्या स्पर्शाने बाप्पाच्या शरीरातली जळजळ लगेच शांत झाली. बाप्पाला बरं वाटलं आणि तो प्रसन्न झाला. तेव्हा बाप्पा म्हणाला की जो कोणी मला दुर्वा वाहील, त्याच्यावर मी नेहमी खुश राहीन.

याच कथेवरून दुर्वा कुठे आणि का वाहायची हे स्पष्ट होतं. बाप्पाचा दाह शांत करण्यासाठी दुर्वा डोक्यावर ठेवली होती, पायावर नाही. त्यामुळे दुर्वा नेहमी बाप्पाच्या मस्तकावर किंवा कानाजवळ ठेवावी, असं सांगितलं जातं. मूर्ती मोठी असेल आणि डोक्यावर दुर्वा ठेवणं शक्य नसेल, तर 21 किंवा 108 दुर्वांची जुडी करून त्याचा हार बनवून तो बाप्पाच्या गळ्यात घालावा, असाही पर्याय सांगितला जातो. फुलं पायावर वाहायची असतात, दुर्वा नाही, कारण दुर्वा ही बाप्पाचं डोकं थंड करणारी वनस्पती मानली जाते आणि म्हणूनच तिला डोक्यावर मान दिला जातो.

दुर्वा घेताना आणखी एक गोष्ट लक्षात घेतली जाते. दुर्वेला नेहमी तीन पानं असतात, याला त्रिदल म्हणतात. ही तीन पानं माणसातल्या सत्व, रज आणि तम या तीन गुणांची प्रतीकं मानली जातात. जुडी नेहमी 21 दुर्वांचीच का केली जाते, याचंही एक कारण सांगितलं जातं. 21 हा आकडा बाप्पाला प्रिय मानला जातो, कारण माणसाच्या शरीरातली 5 ज्ञानेंद्रिये, 5 कर्मेंद्रिये, 5 प्राण, 5 महाभूते आणि 1 मन मिळून एकूण 21 होतात. त्यामुळे 21 दुर्वांची जुडी बाप्पाला वाहिली जाते. या गणेशोत्सवात पूजा करताना दुर्वा पायावर न टाकता प्रेमाने बाप्पाच्या डोक्यावर ठेवावी, असं सांगितलं जातं.