गणपती बाप्पा आणि मोरया या नावामागची 600 वर्षे जुनी गोष्ट, मोरया गोसावींची कथा

गणेशोत्सव सुरू झाला की गल्लीबोळात, घरोघरी आणि मोठमोठ्या मंडपांत एकच जयघोष कानावर पडतो, "गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या!" भाद्रपद महिन्यातील गणेश चतुर्थीपासून सुरू होणाऱ्या या उत्सवात लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत सगळेच गणरायाच्या भक्तीत रमून जातात. पण गणेशाच्या नावापुढे बाप्पा आणि मोरया हे शब्द नेमके कसे जोडले गेले, याचा कधी विचार केलाय का? यामागे नुसती धार्मिक श्रद्धा नाही, तर जवळपास 600 वर्षांपूर्वीचा एक भन्नाट इतिहास आणि भक्तीची गोष्ट दडलेली आहे.

महाराष्ट्रात बाप्पा हा शब्द फार आदराने आणि जिव्हाळ्याने वापरला जातो. घरातल्या वडीलधाऱ्या माणसाला किंवा कुटुंबाच्या कर्त्याला मराठीत बाप्पा किंवा बाप म्हटलं जातं. गणेशभक्त गणपतीला फक्त देव न मानता आपल्या घरातलाच एक कुटुंबप्रमुख, पाठीराखा आणि संकटात धावून येणारा मानतात. त्यामुळेच अगदी आपुलकीने आणि लाडाने गणपतीच्या नावामागे बाप्पा हा शब्द चिकटला.

मोरया या शब्दाचा संबंध मात्र थेट पुण्याजवळच्या चिंचवड इथल्या प्रसिद्ध संत आणि गणेशभक्त श्री मोरया गोसावी यांच्याशी जोडलेला आहे. ऐतिहासिक नोंदींनुसार 14 व्या शतकात, म्हणजे साधारण 1375 च्या सुमारास मोरया गोसावी यांचा जन्म झाला. त्यांचे आई-वडील वामन भट आणि पार्वतीबाई हे देखील गणपतीचे निस्सीम भक्त होते. अशी श्रद्धा आहे की त्यांच्या कठोर तपश्चर्येवर आणि भक्तीवर खूश होऊन भगवान गणेशाने त्यांच्या पोटी जन्म घेण्याचं वरदान दिलं होतं. मोरया गोसावी लहानपणापासूनच गणपतीच्या भक्तीत बुडालेले असायचे. दरमहा गणेश चतुर्थीच्या दिवशी ते चिंचवडहून अष्टविनायकांपैकी एक असलेल्या मोरगावच्या श्री मयुरेश्वर मंदिरापर्यंत तब्बल 95 किलोमीटर अंतर अनवाणी चालत जात असत. मयुरेश्वर हे मोरावर बसलेलं गणपतीचं रूप मानलं जातं.

ही खडतर वारी मोरया गोसावी यांनी सलग 117 वर्षे न चुकता सुरू ठेवली. जसजसं वय वाढत गेलं, तसतसं शरीर थकलं आणि रोज 95 किलोमीटर चालणं त्यांना शक्य होईनासं झालं. आपल्या लाडक्या भक्ताचे हे हाल पाहून भगवान मयुरेश्वर प्रसन्न झाले. एका रात्री गणपतीने मोरया गोसावी यांच्या स्वप्नात येऊन सांगितलं, "हे भक्ता, आता तुला मोरगावला यायची गरज नाही. उद्या सकाळी चिंचवडच्या पवना नदीत किंवा तलावात स्नान करून तू बाहेर येशील, तेव्हा मी स्वतः तुझ्यासमोर प्रकट होईन."

दुसऱ्या दिवशी सकाळी मोरया गोसावी स्नानासाठी तलावात उतरले आणि बाहेर आले, तेव्हा त्यांच्या हातात गणपतीची एक लहानशी, तेजस्वी मूर्ती आपोआप आली. ही मूर्ती म्हणजे साक्षात मोरगावच्या मयुरेश्वराचंच रूप होतं. मोरया गोसावी यांनी या मूर्तीची स्थापना चिंचवडमध्ये केली.

चिंचवडमध्ये मूर्तीची स्थापना झाल्यावर लांबलांबहून भाविक तिच्या दर्शनासाठी येऊ लागले. लोक मोरया गोसावी यांच्या दर्शनाला जायचे, तेव्हा मोरया गोसावी "गणपती बाप्पा" असा जप करत असत आणि भाविक त्यांच्या सन्मानार्थ "मोरया" असा प्रतिसाद देत असत. हळूहळू देव आणि भक्त यांची नावं इतकी एकजीव झाली की लोक गणपतीचा जप करताना "गणपती बाप्पा मोरया" असा एकत्रच जयघोष करू लागले.

अशी श्रद्धा आहे की चिंचवडची गणेशमूर्ती आणि मोरगावचा मयुरेश्वर यांच्यात काहीच अंतर नाही. आजही मोरया गोसावी यांच्या संजीवन समाधी मंदिरातून दरवर्षी पालखी मोरगावच्या मयुरेश्वर मंदिराकडे जाते. अशा प्रकारे एका भक्ताच्या निस्सीम भक्तीमुळे देवाच्या नावाआधी भक्ताचं नाव कायमचं जोडलं गेलं.