गणेश चतुर्थी 2026: प्राणप्रतिष्ठेचा मुहूर्त, विसर्जनाच्या तारखा आणि अथर्वशीर्ष पठणाचे नियम

गणपती हे घरोघरी पहिल्यांदा पुजलं जाणारं दैवत. शंकर-पार्वतीचा मुलगा असलेला हा देव बुद्धी, शहाणपण आणि कलांचा अधिपती मानला जातो. त्यामुळेच कुठलंही शुभ काम किंवा पूजा सुरू करताना आधी गणपतीचं नाव घेतलं जातं. यंदा 14 सप्टेंबरपासून गणेशोत्सवाला सुरुवात होतेय. या काळात बाप्पाची विधिवत पूजा करून अथर्वशीर्ष स्तोत्र म्हटलं की सगळी संकटं आणि विघ्नं दूर होतात, अशी श्रद्धा आहे. विघ्नहर्ता, विनायक, लंबोदर, एकदंत अशा वेगवेगळ्या नावांनी ओळखला जाणारा हा देव, नावाप्रमाणेच भक्तांची दुःखं दूर करतो असं मानलं जातं.

पंचांगाप्रमाणे भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी तिथी 14 सप्टेंबरला सकाळी 7 वाजून 6 मिनिटांनी सुरू होईल आणि 15 सप्टेंबरला सकाळी 7 वाजून 44 मिनिटांनी संपेल. तिथी 15 तारखेच्या सकाळपर्यंत असली तरी गणपतीची स्थापना मात्र 14 सप्टेंबरलाच होणार आहे. कारण स्थापनेसाठी फक्त सूर्योदयाची तिथी बघितली जात नाही, तर मध्याह्न काळात चतुर्थी असणं जास्त महत्त्वाचं मानलं जातं. मान्यतेनुसार गणपतीचा जन्मच मध्याह्न काळात झाला होता, आणि यंदा 14 सप्टेंबरच्या मध्याह्न काळातच चतुर्थी उपलब्ध आहे. त्यामुळे 14 सप्टेंबरला सकाळी 11 वाजून 20 मिनिटं ते दुपारी 1 वाजून 48 मिनिटांपर्यंत बाप्पाची प्राणप्रतिष्ठा आणि पूजा करता येईल. सार्वजनिक मंडळात किंवा घरी मूर्ती त्याआधी आणली तरी मुख्य प्राणप्रतिष्ठा आणि पूजा याच मध्याह्न मुहूर्तावर करणं सर्वोत्तम मानलं जातं.

दहा दिवस चालणाऱ्या या उत्सवाचं मुख्य विसर्जन शुक्रवार 25 सप्टेंबर 2026 रोजी अनंत चतुर्दशीला होईल. अनंत चतुर्दशी तिथी 24 सप्टेंबरला रात्री 11 वाजून 18 मिनिटांनी सुरू होऊन 25 सप्टेंबरला रात्री 11 वाजून 6 मिनिटांनी संपेल. ज्यांच्याकडे घरगुती पद्धतीनं आधी विसर्जन करायची पद्धत आहे, त्यांच्यासाठी दीड दिवसाचं विसर्जन 15 सप्टेंबरला, तिसऱ्या दिवसाचं 16 सप्टेंबरला, पाचव्या दिवसाचं 18 सप्टेंबरला आणि सातव्या दिवसाचं विसर्जन 20 सप्टेंबरला करता येईल.

गणपतीला 'आद्यपूजक' म्हणजे सगळ्यात आधी पुजला जाणारा देव म्हटलं जातं, कारण तो विघ्नहर्ता आहे आणि प्रत्येक कामातल्या अडचणी दूर करतो असं मानलं जातं. म्हणूनच कुठल्याही शुभ कामाच्या सुरुवातीला त्याची पूजा केली जाते. तसंच दर महिन्याच्या संकष्टी चतुर्थीलाही गणपतीची खास पूजा केली जाते, कारण त्या दिवशी तो विशेषतः विघ्नहर्ता या रूपात पुजला जातो. या दिवशी व्रत करणारा भक्त सगळ्या अडचणींमधून सुटका व्हावी आणि चांगले परिणाम मिळावेत म्हणून गणपतीचा आशीर्वाद मागतो.

अथर्वशीर्ष हे अथर्ववेदाशी संबंधित एक उपनिषद असून त्यात गणेशविद्येची उपासना सांगितलेली आहे. गणपती भक्तांमध्ये या उपनिषदाला खास स्थान आहे. हे गणक ऋषींनी लिहिलंय असं मानलं जातं. "अथर्व" म्हणजे चंचल नसलेलं, स्थिर, आणि "शीर्ष" म्हणजे मस्तक. त्यामुळे बुद्धीला स्थिरता मिळते या अर्थानं याला अथर्वशीर्ष म्हटलं जातं. यात आधी गणपतीच्या सगुणब्रह्म रूपाची उपासना सांगितली असून शेवटी त्याला परब्रह्म म्हणून स्पष्ट केलं आहे. या उपनिषदाचं एक हजार वेळा पठण केलं की इच्छित फळ मिळतं, असं मानलं जातं.

अथर्वशीर्ष म्हणण्याआधी काही नियम पाळावे लागतात. आंघोळ करूनच पठणाला बसावं. बसताना धुतलेल्या कपड्याची घडी, मृगाजिन, घोंगडी किंवा दर्भाची चटई वापरावी आणि पठणादरम्यान मांडी बदलावी लागू नये याची काळजी घ्यावी. दक्षिण दिशा सोडून इतर कुठल्याही दिशेला तोंड करून बसता येतं. सुरुवात करण्याआधी घरातल्या वडीलधाऱ्या मंडळींना आणि गुरूंना नमस्कार करावा, आणि शक्य असेल तर गणपतीची पूजा करून त्याला अक्षता, दुर्वा, शमीपत्र आणि लाल फूल वाहावं. पूजा जमली नाही तर मनापासून ध्यान आणि नमस्कार पुरेसा असतो. पठण अगदी संथ गतीनं, स्पष्ट उच्चारांत आणि अर्थ समजून घेऊन म्हणावं. एकापेक्षा जास्त वेळा म्हणायचं असेल तर 'वरदमूर्तये नमः।' इथपर्यंतच पुन्हा पुन्हा म्हणावं, फलश्रुतीचा भाग शेवटच्या आवर्तनानंतर एकदाच म्हणावा. सुरुवातीचा शांतीमंत्रही सुरुवातीलाच एकदा म्हणावा, प्रत्येक वेळी नाही. अथर्वशीर्षाची एकवीस आवर्तनं म्हणजे एक अभिषेक मानला जातो.