चंद्रावर अणुस्फोट घडवण्याचा अमेरिकेचा गुप्त बेत होता 'प्रोजेक्ट A119'

शीतयुद्धाच्या काळात अमेरिका आणि सोव्हिएत युनियन (रशिया) यांच्यात केवळ शस्त्रास्त्रांमध्येच नाही, तर अंतराळातसुद्धा कोण वरचढ ठरणार याची जोरदार चुरस सुरू होती. याच स्पर्धेतून १९५८ साली अमेरिकेने असा एक निर्णय घ्यायचा विचार केला होता, जो आजच्या घडीला कोणालाही खरा वाटणार नाही. अमेरिकन हवाई दलाने चंद्राच्या पृष्ठभागावर थेट अणुबॉम्ब डागण्याची अत्यंत गुप्त योजना तयार केली होती. या मोहिमेचं सांकेतिक नाव होतं 'प्रोजेक्ट A119', तर अधिकृत कागदपत्रांत तिचा उल्लेख 'अ स्टडी ऑफ लुनार रिसर्च फ्लाईट्स' असा करण्यात आला होता. या मागे केवळ वैज्ञानिक कुतूहल नव्हतं, तर राजकीय आणि लष्करी ताकद दाखवण्याची स्पर्धा दडलेली होती. अंतराळ तंत्रज्ञानात अमेरिका सोव्हिएत युनियनपेक्षा किंचितही मागे नाही, हे जगाला ठसवणं हाच या मोहिमेमागचा खरा हेतू होता.

अशी टोकाची योजना आखण्यामागे १९५७ सालातील एक घटना कारणीभूत ठरली होती. ४ ऑक्टोबर १९५७ रोजी सोव्हिएत युनियनने जगातला पहिला मानवनिर्मित उपग्रह 'स्पुटनिक-१' अंतराळात यशस्वीपणे सोडला. यामुळे रशियाच्या तांत्रिक प्रगतीचा डंका जगभर वाजला आणि अमेरिकेच्या लष्करी व वैज्ञानिक विश्वासार्हतेला मोठा धक्का बसला. अमेरिकन नागरिक आणि प्रशासनात रशियाच्या या भरारीमुळे भीती आणि अपमानाची भावना पसरली होती. हा अपमान धुवून काढण्यासाठी आणि जनतेचा विश्वास परत मिळवण्यासाठी हवाई दलाने काहीतरी मोठं आणि अभूतपूर्व करायचं ठरवलं. यासाठी 'आर्मर रिसर्च फाउंडेशन' (जो आज इलिनॉय इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीचा भाग आहे) च्या नेतृत्वाखाली एक संशोधक टीम उभी करण्यात आली आणि चंद्रावर अणुस्फोट घडवण्याच्या शक्यतांवर अभ्यास सुरू झाला.

या प्रकल्पाचे प्रमुख भौतिकशास्त्रज्ञ लिओनार्ड रायफेल यांच्या टीमने योजनेच्या विविध बाजू तपासल्या. या टीममध्ये प्रसिद्ध खगोलशास्त्रज्ञ कार्ल सागन यांचाही समावेश होता, ज्यांच्यावर स्फोटातून निर्माण होणाऱ्या धुळीच्या आणि प्रकाशाच्या पसरण्याचं गणितीय मॉडेल तयार करायची जबाबदारी होती. योजनेनुसार, चंद्राच्या 'टर्मिनेटर' रेषेवर (जिथे प्रकाश आणि अंधार मिळतात) किंवा रात्रीच्या बाजूला छोटा अणुबॉम्ब डागायचा बेत होता. स्फोटातून निर्माण होणारा तीव्र प्रकाश आणि पसरणारा ढिगारा पृथ्वीवरून उघड्या डोळ्यांनी किंवा टेलिस्कोपमधून दिसावा, अशी आखणी होती. जगाला अमेरिकेच्या ताकदीची जाणीव करून देणं, हाच यामागचा मुख्य जनसंपर्क हेतू होता.

पृथ्वीवर अणुस्फोट झाल्यावर हवेच्या दाबामुळे छत्रीच्या आकाराचा 'मशरूम क्लाउड' तयार होतो. पण चंद्रावर पृथ्वीसारखं वातावरण नसल्यामुळे तिथे असा ढग तयार होणं शक्यच नव्हतं. वैज्ञानिक अभ्यासानुसार, चंद्रावर स्फोट झाला असता तर कुठलाही शॉकवेव्ह किंवा मशरूम क्लाउड तयार झाला नसता. उलट, स्फोटाच्या ऊर्जेमुळे चंद्रावरची माती आणि खडक अंतराळात वेगाने उडाले असते आणि सूर्यप्रकाश पडल्याने पृथ्वीवरून तो एखाद्या चमकत्या मोठ्या ढगासारखा दिसला असता.

प्रोजेक्ट A119 वर मोठं संशोधन आणि गणितीय आकडेमोड झाली असली, तरी ही योजना प्रत्यक्षात कधीच उतरली नाही. यामागे तीन प्रमुख कारणं होती. पहिलं म्हणजे किरणोत्सर्गाचा धोका - स्फोटातून पसरणारा किरणोत्सर्ग पृथ्वीच्या वातावरणात किंवा पुढील मानवी अंतराळ मोहिमांमध्ये अडथळा ठरू शकतो, अशी भीती शास्त्रज्ञांना होती. दुसरं म्हणजे चंद्राचं प्रदूषण - स्फोटामुळे चंद्राचा पृष्ठभाग किरणोत्सर्गी होईल आणि पुढे तिथे संशोधन करणं किंवा जीवसृष्टीचे अवशेष शोधणं अवघड होईल. तिसरं आणि सर्वात मोठं कारण म्हणजे प्रक्षेपण अपयशी ठरण्याचा धोका - अणुबॉम्ब घेऊन जाणारं रॉकेट प्रक्षेपणाच्या वेळीच पृथ्वीच्या वातावरणात फुटलं असतं, तर अमेरिकेतच मोठी आपत्ती ओढवली असती. या सगळ्या धोक्यांचा विचार करून अमेरिकन हवाई दलाने १९५९ साली हा प्रकल्प गुपचूप बंद केला. पुढे १९६७ साली अमेरिका आणि रशियासह अनेक देशांनी 'आऊटर स्पेस ट्रीटी'वर स्वाक्षऱ्या केल्या, ज्यामुळे अंतराळात किंवा चंद्रावर अण्वस्त्रांची चाचणी घेण्यावर जागतिक बंदी घातली गेली.