ब्रिक्स गट म्हणजे नेमकं काय, कधी सुरू झाला आणि आता विस्तार कसा झालाय?

भारताच्या अध्यक्षतेखाली १२ आणि १३ सप्टेंबरला नवी दिल्लीत १८ वी ब्रिक्स शिखर परिषद होत आहे. या परिषदेसाठी रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन आधीच दिल्लीत पोहोचले असून चीनचे अध्यक्ष शी जिनपिंग आज, म्हणजे १२ सप्टेंबरला दिल्लीत दाखल होत आहेत. ब्रिक्समध्ये असलेल्या सगळ्या देशांचे प्रमुख, मंत्री आणि त्यांचे प्रतिनिधी मंडळं या परिषदेसाठी दिल्लीत जमले आहेत.

या मोठ्या कार्यक्रमामुळे दिल्लीत सुरक्षा यंत्रणा एकदम टाईट करण्यात आली आहे. पोलिसांचा मोठा बंदोबस्त तर आहेच, शिवाय २०० हून जास्त निमलष्करी तुकड्या तैनात करण्यात आल्या आहेत. भारतानं याआधी २०१२, २०१६ आणि २०२१ मध्येही या परिषदेचं यजमानपद भूषवलं होतं. याशिवाय याच वर्षी मे महिन्यात भारतानं ब्रिक्स देशांच्या परराष्ट्र मंत्र्यांच्या बैठकीचंही आयोजन केलं होतं.

आता प्रश्न पडतो, हा ब्रिक्स गट नक्की आहे तरी काय? हा ११ उदयोन्मुख आणि विकसनशील देशांचा एक समूह आहे. सुरुवातीला यात फक्त ब्राझील, रशिया, भारत, चीन आणि दक्षिण आफ्रिका हे पाच देश होते. पुढे या गटाचा विस्तार होत गेला. इजिप्त, इथिओपिया, सौदी अरेबिया, संयुक्त अरब अमिराती आणि इराण हे देश २०२४ मध्ये यात सामील झाले, तर इंडोनेशिया २०२५ मध्ये पूर्ण सदस्य बनला. याशिवाय बेलारूस, बोलिव्हिया, कझाकस्तान, क्युबा, मलेशिया, नायजेरिया, थायलंड, युगांडा आणि उझबेकिस्तान हे देश ब्रिक्सचे भागीदार देश म्हणून जोडले गेले आहेत.

या गटाची सुरुवात कशी झाली, हे पण समजून घेण्यासारखं आहे. २००१ मध्ये ब्रिटिश अर्थशास्त्रज्ञ जिम ओ'नील यांनी त्यांच्या एका शोधनिबंधात ब्राझील, रशिया, भारत आणि चीन या चार वेगानं वाढणाऱ्या अर्थव्यवस्थांसाठी 'ब्रिक' (BRIC) हा शब्द वापरला. या चार देशांच्या नावांच्या पहिल्या अक्षरांवरून हा शब्द तयार झाला. या चार देशांचे नेते पहिल्यांदा २००६ मध्ये रशियातल्या सेंट पीटर्सबर्गमध्ये झालेल्या जी-८ शिखर परिषदेत भेटले. ब्रिक्सच्या वेबसाइटवर दिलेल्या माहितीनुसार, सप्टेंबर २००६ मध्ये न्यूयॉर्कमध्ये संयुक्त राष्ट्र महासभेच्या वेळी या देशांच्या परराष्ट्र मंत्र्यांच्या बैठकीत हा गट अधिकृतपणे स्थापन झाला. पहिली शिखर परिषद २००९ मध्ये रशियातल्या येकातेरिनबर्गमध्ये पार पडली. भारतानं २०१२ मध्ये पहिल्यांदा या परिषदेचं अध्यक्षपद सांभाळलं होतं, आणि यंदाचं अध्यक्षपद हे भारताचं चौथं आहे.

दक्षिण आफ्रिका या गटात कशी आली, त्याचीही एक गोष्ट आहे. २०१० मध्ये न्यूयॉर्कमध्ये झालेल्या परराष्ट्र मंत्र्यांच्या बैठकीत दक्षिण आफ्रिकेनं या गटात सामील होण्यास होकार दिला. त्यानंतर ब्राझीलमधल्या ब्राझिलिया इथं झालेल्या दुसऱ्या शिखर परिषदेत दक्षिण आफ्रिकेला अधिकृतपणे पूर्ण सदस्यत्व देण्यात आलं, आणि तेव्हापासून हा गट 'ब्रिक्स' (BRICS) म्हणून ओळखला जाऊ लागला. २०११ मध्ये चीनमधल्या सान्या इथं झालेल्या तिसऱ्या शिखर परिषदेत दक्षिण आफ्रिकेनं पहिल्यांदा पूर्ण सदस्य म्हणून सहभाग घेतला.

या गटाचा उद्देश काय आहे, हे बघितलं तर ब्रिक्स हे जगातल्या पाच मोठ्या उदयोन्मुख अर्थव्यवस्थांचं एक बहुपक्षीय व्यासपीठ आहे. यात जगाच्या लोकसंख्येपैकी ४१ टक्के, जागतिक जीडीपीपैकी साधारण २४ टक्के आणि जागतिक व्यापारापैकी १६ टक्के वाटा सामावलेला आहे. या शिखर परिषदेत प्रादेशिक आणि जागतिक अशा दोन्ही पातळीवरच्या मुद्द्यांवर चर्चा होते. सदस्य देशांच्या विकासाला गती देण्यासाठी विविध क्षेत्रांत परस्पर फायदेशीर सहकार्य वाढवणं, हे या गटाचं मुख्य उद्दिष्ट आहे. हवामान बदल, दहशतवाद, जागतिक व्यापार, ऊर्जा आणि आर्थिक संकट यांसारख्या विषयांवरही या व्यासपीठावर चर्चा झाली आहे.

आता विस्तारानंतर या गटाचा जागतिक वाटा जवळपास निम्म्यावर पोहोचला आहे. सध्या ब्रिक्स जगाच्या लोकसंख्येपैकी ४९.५ टक्के भाग व्यापतो. जागतिक अर्थव्यवस्थेत या गटाचा वाटा साधारण ४० टक्के इतका आहे, तर एकूण जागतिक व्यापारात त्याचा वाटा जवळपास एक चतुर्थांश म्हणजे २६ टक्के आहे. २०२६ मध्ये ब्रिक्सचं अध्यक्षपद भारताकडे असणार आहे. त्यामुळे भारत या दहा भागीदार देशांशी नेमकी काय खरेदी-विक्री करतो आणि कोणत्या देशांशी सर्वाधिक व्यापार होतो, हे समजून घेणं पुढच्या काळात महत्त्वाचं ठरणार आहे.