ब्रिक्स परिषद: बांगलादेशला निमंत्रण बिमस्टेक अध्यक्ष म्हणून, तारिक रहमान यांचा उपस्थितीस नकार

भारताच्या यजमानपदाखाली १२ आणि १३ सप्टेंबर रोजी नवी दिल्लीत १८ वी ब्रिक्स शिखर परिषद पार पडत आहे. रशियाचे अध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन, चीनचे अध्यक्ष शी जिनपिंग यांच्यासह जगातील अनेक बड्या देशांचे प्रमुख या परिषदेसाठी भारतात दाखल होत आहेत. मात्र या मोठ्या आयोजनादरम्यान भारताचा शेजारी देश बांगलादेशसोबत एका निमंत्रणावरून राजनैतिक वाद उभा राहिला आहे. बांगलादेशचे नवनिर्वाचित पंतप्रधान तारिक रहमान यांनी या परिषदेला उपस्थित राहण्यास स्पष्ट नकार दिला असून, यामुळे दोन्ही देशांमधील संबंधांवर पुन्हा एकदा चर्चा सुरू झाली आहे.

बांगलादेशच्या परराष्ट्र व्यवहार मंत्रालयाचे राज्यमंत्री हुमायून कबीर यांनी ढाकामध्ये पत्रकारांशी बोलताना या वादावर स्पष्टीकरण दिले. भारताकडून आलेले निमंत्रण हे बांगलादेशच्या पंतप्रधानांना उद्देशून दिलेले वैयक्तिक किंवा द्विपक्षीय निमंत्रण नव्हते, असे त्यांनी सांगितले. सध्या बांगलादेश हा बंगालच्या उपसागराच्या बहुक्षेत्रीय तांत्रिक आणि आर्थिक सहकार्यासाठी असलेल्या 'बिमस्टेक' (BIMSTEC) या प्रादेशिक संघटनेचे अध्यक्षपद सांभाळत आहे. भारताने हे निमंत्रण केवळ 'बिमस्टेकचे अध्यक्ष' या नात्याने पाठवले होते. त्यामुळे बांगलादेशचे पंतप्रधान म्हणून तारिक रहमान यांनी या बैठकीला उपस्थित राहण्याचा प्रश्नच येत नाही, असे हुमायून कबीर यांनी स्पष्टपणे सांगितले.

दुसरीकडे भारताच्या परराष्ट्र मंत्रालयाने या वादावर आपली भूमिका मांडली आहे. बांगलादेश हा ब्रिक्स संघटनेचा पूर्णवेळ सदस्य देश नाही, असे मंत्रालयाने स्पष्ट केले. ब्रिक्स परिषदेच्या नियमांनुसार, सदस्य नसलेल्या पण प्रादेशिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या देशांना आणि संघटनांना केवळ 'आउटरीच' म्हणजे संपर्क सत्रांसाठी बोलावण्याची पद्धत आहे. याच नियमांचे पालन करत भारताने बिमस्टेकचे विद्यमान अध्यक्ष या नात्याने बांगलादेशच्या प्रमुखांना संपर्क सत्रासाठी आमंत्रित केले होते. यामध्ये कोणताही अनादर करण्याचा हेतू नव्हता, असे भारतीय अधिकाऱ्यांचे म्हणणे आहे.

आंतरराष्ट्रीय मुत्सद्देगिरीत पत्रावरील संबोधनाला खूप महत्त्व असते. एखाद्या पत्रात "माननीय पंतप्रधान, कृपया उपस्थित राहा" असे लिहिले असेल, तर तो दोन देशांमधील थेट द्विपक्षीय सन्मान मानला जातो. पण "बिमस्टेक अध्यक्ष, कृपया उपस्थित राहा" असे म्हटले असेल, तर त्या निमंत्रणाचा अर्थ फक्त प्रादेशिक प्रतिनिधीपुरता मर्यादित राहतो. व्यक्ती एकच असली, तरी या दोन वेगळ्या संबोधनांमागे मोठे राजनैतिक संदेश दडलेले असतात. बांगलादेशच्या परराष्ट्र मंत्रालयाने हाच फरक लक्षात घेत या परिषदेपासून दूर राहणे पसंत केले.

ऑगस्ट २०२४ मध्ये बांगलादेशात झालेल्या राजकीय उलथापालथीनंतर तत्कालीन पंतप्रधान शेख हसीना यांनी पदत्याग करून भारतात आश्रय घेतला होता. तेव्हापासून नवी दिल्ली आणि ढाका यांच्यातील संबंध तणावपूर्ण बनले आहेत. आता तारिक रहमान यांच्या नेतृत्वाखाली बांगलादेशात नवीन सरकार स्थापन झाले असून, ढाका आपल्या परराष्ट्र धोरणाची नव्याने मांडणी करत आहे.

भारताने बांगलादेशला पूर्णपणे बाजूला ठेवलेले नाही. बिमस्टेकचे अध्यक्ष म्हणून दिलेले निमंत्रण हेच दाखवते की प्रादेशिक सहकार्याचे दरवाजे भारताने बंद केलेले नाहीत. पण ब्रिक्स मंचावर कोणाला विशेष राजकीय दर्जा द्यायचा आणि कोणाला नियमानुसार बोलवायचे, याबाबत भारताने आपली भूमिका ठाम ठेवली आहे. सध्या ब्रिक्सचे ११ सदस्य देश असून बांगलादेश त्यात समाविष्ट नाही. त्यामुळे यापुढे दोन्ही देशांमधील द्विपक्षीय संबंध कोणत्या दिशेने जातात, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.