AI पासून स्पेस टेक्नॉलॉजीपर्यंत, ब्रिक्स देशांच्या शिक्षणातला नवा कौशल्य अजेंडा

आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स हा आता फक्त कॉम्प्युटर सायन्सच्या अभ्यासक्रमापुरता विषय राहिलेला नाही. २०२५ मध्ये ब्रिक्स देशांच्या शिक्षण मंत्र्यांनी एकत्र येऊन शिक्षणात AI वापरण्याबद्दल, AI साक्षरतेबद्दल आणि जबाबदारीने AI वापरण्याबद्दल संयुक्त घोषणा केली होती. शिक्षणाचे निकाल सुधारणे, शिकणे अधिक वैयक्तिक बनवणे आणि शिक्षणातली दरी कमी करणे यासाठी AI उपयोगी ठरू शकते, असे यात नमूद करण्यात आले होते. पण त्याचबरोबर डेटा प्रायव्हसी, अल्गोरिदममधला पूर्वग्रह आणि नैतिकतेचे प्रश्न यावरही या घोषणेत भर देण्यात आला होता.

ब्रिक्सच्या उच्च शिक्षण सहकार्यात कॉम्प्युटर सायन्स आणि इन्फॉर्मेशन सिक्युरिटी हे विषय आधीपासूनच महत्त्वाचे मानले जातात. ब्रिक्स नेटवर्क युनिव्हर्सिटीच्या माध्यमातून याच विषयांवर संयुक्त कार्यक्रम, संशोधन आणि शैक्षणिक देवाणघेवाण सुरू आहे. याचा अर्थ पुढच्या काळात डेटा सायन्स, क्लाउड कॉम्प्युटिंग, सायबर सिक्युरिटी आणि डिजिटल इन्फ्रास्ट्रक्चर या क्षेत्रातलं ज्ञान शिक्षण आणि नोकरी दोन्हीसाठी उपयोगी ठरू शकतं.

पदवीपेक्षा प्रत्यक्ष कौशल्यांना महत्त्व देण्याचं धोरण ब्रिक्स देशांनी तांत्रिक आणि व्यावसायिक शिक्षण-प्रशिक्षणातही घेतलं आहे. भारताच्या अध्यक्षतेखाली २०२६ मध्ये झालेल्या BRICS-TCA बैठकीत डिजिटल आणि ग्रीन ट्रान्झिशनशी संबंधित मनुष्यबळावर चर्चा झाली. यावेळी भारताने BRICS इंटरनॅशनल स्किल गॅप स्टडी आणि BRICS स्किल्स कॉम्पिटिशन असे प्रस्तावही मांडले.

फक्त AI नाही, तर इंटरनेट ऑफ थिंग्ज, स्मार्ट सिटीज, स्मार्ट हेल्थकेअर, ड्रोन तंत्रज्ञान आणि ब्लॉकचेन यासारख्या नव्या पिढीच्या कौशल्यांचाही समावेश BRICS च्या TVET सहकार्यात करण्याबाबत आधीच बोलणी झाली आहेत. त्यामुळे अभियांत्रिकी आणि व्यावसायिक शिक्षणात या क्षेत्रांशी निगडित प्रॅक्टिकल कोर्सेस आणि इंडस्ट्री-ओरिएंटेड ट्रेनिंगचं महत्त्व वाढण्याची शक्यता आहे.

स्पेस हे क्षेत्रही ब्रिक्ससाठी वेगाने पुढे जातं आहे. जून २०२६ मध्ये बेंगळुरूत BRICS हेड्स ऑफ स्पेस एजन्सीजची बैठक झाली, ज्यात सदस्य देशांनी रिमोट सेन्सिंग सॅटेलाइट कॉन्स्टेलेशन आणि स्पेस सस्टेनेबिलिटी यावर चर्चा केली. यामुळे स्पेस सायन्स, सॅटेलाइट तंत्रज्ञान, रिमोट सेन्सिंग, अर्थ ऑब्झर्व्हेशन आणि स्पेस डेटा या क्षेत्रातलं संशोधन आणि कौशल्य-सहकार्य वाढतं आहे.

क्लायमेट चेंज आणि शाश्वत विकास हे विषयही ब्रिक्सच्या शिक्षणविषयक अजेंड्यात आहेत. ब्रिक्स नेटवर्क युनिव्हर्सिटीच्या प्राधान्य क्षेत्रांत पर्यावरणशास्त्र, हवामान बदल, ऊर्जा, जलसंपदा आणि प्रदूषण नियंत्रण यांचा समावेश आहे. म्हणजेच पुढच्या काळात रिन्यूएबल एनर्जी, क्लायमेट टेक्नॉलॉजी, वॉटर मॅनेजमेंट आणि पर्यावरणविषयक डेटा या क्षेत्रात आंतरविद्याशाखीय कौशल्यांची गरज वाढू शकते.

ब्रिक्स नेटवर्क युनिव्हर्सिटीचं मुख्य उद्दिष्टच सदस्य देशांच्या उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये संयुक्त संशोधन, विद्यार्थी-प्राध्यापक देवाणघेवाण आणि नाविन्यपूर्ण शैक्षणिक कार्यक्रमांना चालना देणं हे आहे. २०२६ मध्ये हे नेटवर्क आणखी मजबूत करण्यासाठी काम झालं. जुलै २०२६ मध्ये भारतात झालेल्या बैठकीत पारंपरिक आणि स्वदेशी ज्ञान प्रणाली या विषयाला नवीन क्षेत्र म्हणून समाविष्ट करण्याचा प्रस्तावही मांडण्यात आला.

ब्रिक्सचा हा शिक्षणविषयक अजेंडा एक गोष्ट स्पष्ट सांगतो, ती म्हणजे भविष्यात नुसती पारंपरिक पदवी पुरेशी ठरणार नाही. AI, डेटा सायन्स, सायबर सिक्युरिटी, क्लाउड कॉम्प्युटिंग, IoT, ड्रोन्स, स्पेस टेक्नॉलॉजी, ग्रीन टेक्नॉलॉजी आणि डिजिटल स्किल्स या क्षेत्रातलं ज्ञान आणि प्रत्यक्ष कौशल्य विद्यार्थ्यांसाठी अधिक महत्त्वाचं ठरू शकतं. ब्रिक्स देश ही कौशल्ये उच्च शिक्षणासोबतच तांत्रिक आणि व्यावसायिक प्रशिक्षणाशी जोडण्याचा प्रयत्न करत आहेत, हे विशेष.