सोनिक लहरींपासून विझवता येणार आग! हिमाचल प्रदेशच्या विद्यार्थ्यांनी बनवले बिना पाण्याचे अग्निशमनयंत्र

हिमाचल प्रदेशातील मंडी जिल्ह्यातील सुंदरनगर शासकीय पॉलिटेक्निकमध्ये शिकणाऱ्या काही विद्यार्थ्यांनी अग्निशमन क्षेत्रात एकदम वेगळा प्रयोग करून दाखवला आहे. इलेक्ट्रिकल इंजिनिअरिंगच्या शेवटच्या वर्षात शिकणाऱ्या या मुलांनी असे यंत्र बनवले आहे, जे पाणी किंवा कुठलेही केमिकल न वापरता नुसत्या ध्वनीलहरींच्या मदतीने आग विझवते. या यंत्राला त्यांनी 'ऑटोमॅटिक सोनिक फायर एक्स्टिंग्विशर' असे नाव दिले आहे. सर्वसाधारण अग्निशामक यंत्रांप्रमाणे यात पाणी, फोम किंवा रासायनिक पदार्थ वापरण्याची गरज पडत नाही, हे या उपकरणाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे.

हे यंत्र बनवण्यामागचा मुख्य हेतू म्हणजे आग विझवताना इलेक्ट्रिकल उपकरणांचे होणारे नुकसान कमी करणे. सर्वसाधारणपणे वापरल्या जाणाऱ्या अग्निशामक यंत्रांतले पाणी किंवा रसायने सर्व्हर, इलेक्ट्रॉनिक सर्किट आणि इतर महागडी उपकरणे खराब करून टाकतात. आग विझवण्याच्या प्रक्रियेतच मोठे आर्थिक नुकसान होते, हा त्रास कमी करण्याचा प्रयत्न विद्यार्थ्यांनी या प्रकल्पातून केला आहे. सोनिक तंत्रज्ञान वापरल्यास आग विझल्यानंतर मागे कुठलाही रासायनिक अंश उरत नाही, हा या उपकरणाचा सर्वात मोठा फायदा आहे.

या यंत्रात सेन्सर, मायक्रोकंट्रोलर, डिजिटल लॉजिक कंट्रोलर आणि हाय-पॉवर अॅम्प्लिफायर बसवण्यात आले आहेत. सेन्सरला आग लागल्याचे कळताच सिस्टीम विशिष्ट कमी वारंवारतेच्या ध्वनीलहरी सोडायला सुरुवात करते. विद्यार्थ्यांनी बनवलेल्या या प्रोटोटाइपमध्ये 30 ते 60 Hz च्या दरम्यानच्या ध्वनीलहरी वापरल्या जातात. या वारंवारतेच्या लहरी निवडण्यामागे विशिष्ट अभ्यास असून, तेवढ्याच वारंवारतेने आगीवर परिणाम होतो असे विद्यार्थ्यांचे म्हणणे आहे.

या लहरींमुळे हवेत कंपन तयार होते आणि त्याचा परिणाम आगीभोवती फिरणाऱ्या ऑक्सिजनवर होतो. परिणामी ज्वाळांना लागणारा ऑक्सिजन कमी मिळतो आणि आग आपोआप विझायला लागते. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, ध्वनीलहरींच्या साह्याने आगीभोवती एक प्रकारची हवेची भिंत उभी करण्याची ही कल्पना आहे. ऑक्सिजनचा पुरवठा कमी झाला की ज्वाळा आपोआप कमी होत जातात आणि काही वेळात आग विझते, असे या तंत्रज्ञानामागचे मूळ तत्त्व आहे.

सध्या या उपकरणाची किंमत साधारण 7,000 ते 8,000 रुपयांच्या घरात असल्याचे सांगितले जात आहे. यंत्राचे वजन कमी असल्यामुळे ते दुर्गम भागातही सहज नेता येऊ शकते, असे विद्यार्थ्यांचे म्हणणे आहे. पुढील काळात हे यंत्र डेटा सेंटर, सर्व्हर रूम, प्रयोगशाळा आणि अगदी जंगलातील आग विझवण्यासाठीसुद्धा वापरता यावे, असा विद्यार्थ्यांचा विचार आहे. जिथे पाणी किंवा रसायने वापरणे शक्य नसते किंवा नुकसानकारक ठरू शकते, अशा ठिकाणी हे तंत्रज्ञान उपयोगी पडू शकते असे त्यांना वाटते.

सध्या हे फक्त एक प्रोटोटाइप असून ते अधिक कॉम्पॅक्ट आणि जास्त क्षमतेचे बनवण्याचे काम सुरू आहे. या प्रकल्पासाठी पेटंट मिळवण्याचीही तयारी सुरू आहे. विद्यार्थ्यांचा हा प्रयोग केवळ कॉलेजच्या प्रोजेक्टपुरता मर्यादित न ठेवता त्याचे रूपांतर एका व्यावसायिक उत्पादनात करण्याचा प्रयत्न सध्या चालू आहे.