Balram Jayanti: श्रीकृष्णाच्या भावाला हलधर का म्हटलं जातं? जाणून घ्या पौराणिक कथा

हिंदू धर्मात भाद्रपद महिन्याच्या षष्ठी तिथीला खास आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व दिलं जातं. हा दिवस भगवान कृष्णाच्या मोठ्या भावाच्या, म्हणजे बलरामाच्या जयंतीचा असतो. देशाच्या वेगवेगळ्या भागांत हा सण हल षष्ठी, बलदेव छठ, ललाही छठ किंवा बलभद्र जयंती अशा वेगवेगळ्या नावांनी ओळखला जातो. या दिवसाचा संबंध शक्ती, संयम आणि शेतीच्या परंपरेशी जोडला जातो असं मानलं जातं.

बलरामाच्या नेमक्या जन्मतारखेबद्दल वेगवेगळी मतं आहेत. एका मतानुसार बलरामाचा जन्म हल षष्ठीलाच झाला होता, त्यामुळे अनेक भक्त हल षष्ठी हाच दिवस बलराम जयंती म्हणून साजरी करतात. मात्र गर्ग संहितेत वेगळं लिहिलेलं आहे. गर्ग संहितेनुसार बलरामाचा जन्म भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल पक्षातल्या षष्ठीला झाला. यंदा ही षष्ठी तिथी बुधवार, १६ सप्टेंबरला सकाळी ८:५९ वाजता सुरू होणार आहे आणि १७ सप्टेंबरला सकाळी १०:४७ वाजता संपणार आहे. म्हणजेच तिथीची सुरुवात बुधवारीच होत असल्यामुळे बुधवार, १६ सप्टेंबर रोजीच बलराम जयंती साजरी केली जात आहे.

बलरामाच्या अनेक नावांपैकी एक नाव म्हणजे हलाधर. हलाधर या शब्दाचा अर्थ नांगर धारण करणारा असा होतो. पौराणिक कथांमध्ये बलरामाला नांगर आणि मुसळ हातात घेतलेला योद्धा म्हणून दाखवलं जातं. त्याचा नांगर हे फक्त शेतीचं अवजार नाही, तर तेच त्याचं मुख्य शस्त्रही आहे असं सांगितलं जातं. याच कारणामुळे बलरामाला हलाधारा, हलायुध आणि बलदेव या नावांनीही ओळखलं जातं. शेती आणि पृथ्वीशी बलरामाचं नातं जोडलेलं असल्यामुळे त्याच्या पूजेतही नांगर आणि शेतीला विशेष स्थान दिलं जातं.

बलरामाच्या जन्माची कथा कृष्णाच्या जन्मकथेशी थेट जोडलेली आहे. पौराणिक कथेनुसार बलराम मूळात देवकीच्या गर्भात वाढत होता. त्या काळात मथुरेचा राजा कंस आपल्या बहीण देवकीच्या मुलांना घाबरत होता. या भीतीपोटी भगवान विष्णूंनी योगमायेला आज्ञा दिली की देवकीच्या गर्भातला सातवा गर्भ रोहिणीच्या गर्भात हलवला जावा. योगमायेने त्याप्रमाणे केलं आणि म्हणूनच बलराम रोहिणीच्या गर्भातून जन्माला आला असं मानलं जातं. गर्भ एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी हलवण्याच्या याच घटनेमुळे बलरामाला संकर्षण हे नाव मिळालं. संकर्षण म्हणजे एका जागेवरून दुसऱ्या जागी ओढून घेणं असा अर्थ होतो. बलरामाची ही जन्मकथा कृष्णाच्या अवताराच्या संपूर्ण कथेतला एक महत्त्वाचा दुवा मानली जाते.

बलराम जयंतीच्या दिवशी सकाळी आंघोळ करून बलरामाचं ध्यान केलं जातं. देव्हाऱ्यात बलरामाचं चित्र किंवा मूर्ती ठेवून त्याला पाणी, फुलं, फळं आणि नैवेद्य दाखवलं जातं. या दिवशी बलरामासोबत कृष्णाचंही स्मरण केलं जातं, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.