बैलपोळा: विदर्भ-मराठवाड्यात शेतकऱ्यांच्या बैलांप्रती कृतज्ञतेचा सण थाटात साजरा

महाराष्ट्र आणि मध्य भारताच्या शेतीप्रधान संस्कृतीत सण फक्त धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसतात, तर माणूस, निसर्ग आणि जनावरं यांच्यातील घट्ट नात्याचा उत्सव त्यातून साजरा होतो. बैलपोळा हा असाच एक वेगळा आणि मनाला भिडणारा सण आहे. दरवर्षी श्रावण महिन्याच्या अमावस्येला महाराष्ट्रभर, विशेषतः विदर्भ आणि मराठवाड्यात, हा सण आनंदात साजरा केला जातो.

वर्षभर शेतात राबून, घाम गाळून शेतकऱ्याच्या आयुष्याचा आधार बनणाऱ्या बैलांप्रती आभार व्यक्त करण्याचा हा दिवस असतो. पोळ्याच्या दिवशी बैलांना शेतीच्या कामातून पूर्ण सुट्टी दिली जाते आणि घरातील मानाच्या माणसासारखं त्यांचं पूजन केलं जातं.

या सणाची पाळंमुळं पुराणकथा आणि जुन्या इतिहासात खोलवर रुजलेली आहेत. एका पुराणकथेनुसार, श्रीकृष्ण लहान असताना कंसाने त्यांचा वध करण्यासाठी 'पोलासुर' नावाच्या राक्षसाला बैलाच्या रूपात पाठवलं होतं. बाळकृष्णाने त्या राक्षसाला ओळखून त्याचा वध केला. त्यामुळेच हा दिवस बैलांच्या सन्मानासोबतच लहान मुलांवरील प्रेम व्यक्त करण्यासाठीही मानला जातो. शिवाय, भगवान शिवाचं वाहन नंदी याच्याप्रती भक्तीभावही यातून दिसतो.

इतिहासाच्या दृष्टीने पाहिलं तर वैदिक काळापासूनच गुरेढोरं समृद्धीचं प्रतीक मानली गेली आहेत. यादव राजवटीत जनावरांच्या पूजेशी जोडलेल्या सामुदायिक रीतीरिवाजांचा विस्तार झाला, तर मराठा साम्राज्यात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात हा सण ग्रामीण संस्कृतीचा महत्त्वाचा भाग बनला.

पोळ्याची तयारी एक दिवस आधीपासूनच सुरू होते. सणाच्या आदल्या दिवशी 'वेसण तोडी' म्हणजे बैलांच्या नाकातली दोरी सैल करण्याची आणि 'खांदेशेकणी' म्हणजे तूप किंवा घरगुती लोण्याने बैलांच्या खांद्यांना मालिश करण्याची शांत आणि जिव्हाळ्याची रीत पाळली जाते.

मुख्य दिवशी पहाटेच शेतकरी बैलांना नदीत किंवा तळ्यात नेऊन स्वच्छ अंघोळ घालतात. त्यानंतर त्यांचा सुंदर शृंगार केला जातो शिंगांना रंग लावला जातो, गळ्यात नवे घुंगरू आणि कवड्यांच्या माळा बांधल्या जातात, तर पाठीवर रेशमी, कशिदाकाम केलेलं सुंदर वस्त्र टाकलं जातं. दुपारनंतर गावात ढोल-ताशे आणि लेझीमच्या तालावर सजलेल्या बैलांची भव्य मिरवणूक काढली जाते. घरी परतल्यावर महिला दारात रांगोळी काढतात, तुपाचा दिवा लावून बैलांची आरती करतात, शिंगांना हळद-कुंकू लावतात आणि पायाला स्पर्श करून आशीर्वाद घेतात.

पोळ्याचं आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरातील माणसं जेवण्याआधी बैलांना चविष्ट पदार्थांचा नैवेद्य दाखवला जातो. या दिवशी प्रत्येक घरात चण्याची डाळ आणि गुळाच्या मिश्रणापासून बनवलेली प्रसिद्ध गोड पुरणपोळी केली जाते. याशिवाय करंजी, बाजरीची भाकरी, कढी, वडा-भात आणि मसालेदार भाज्याही तयार केल्या जातात.

पोळ्याच्या दुसऱ्या दिवशी नागपूर जिल्ह्यात आणि विदर्भात लहान मुलांसाठी 'तान्हा पोळा' साजरा केला जातो. या वेगळ्या परंपरेची सुरुवात सन १७८९ मध्ये नागपूरचे राजे श्रीमंत राजे रघुजी महाराज भोसले (द्वितीय) यांनी केली होती, जेणेकरून मुलांमध्ये जनावरांबद्दल प्रेम आणि शेतीचं महत्त्व रुजावं. मुलं लाकडी किंवा मातीच्या छोट्या बैलांना सजवून मिरवणूक काढतात आणि घरोघरी जाऊन भेटवस्तू व मिठाई मिळवतात.

काळाच्या ओघात या सणात पर्यावरण आणि जनावरांच्या आरोग्याची काळजी घेणारे प्रयत्नही जोडले गेले आहेत. सांगली जिल्ह्यातील कानडवाडी गावात एका प्राणी कल्याण संस्थेच्या मदतीने शेतकऱ्यांनी बैलांची शिंगं छिलण्याची आणि त्यावर रासायनिक रंग लावण्याची हानिकारक पद्धत पूर्णपणे बंद केली आहे, कारण त्यामुळे बैलांना शिंगाचा कॅन्सर आणि त्वचेची अ‍ॅलर्जी होण्याचा धोका असतो. आता शेतकरी हळदीचा नैसर्गिक लेप आणि रंगीबेरंगी रिबिनी वापरून आपल्या बैलांना पूर्णपणे सुरक्षित आणि पर्यावरणपूरक पद्धतीने सजवतात.