9/11 हल्ल्याला 25 वर्षे: चार विमान अपहरणांनी बदलली जगाची भू-राजकीय दिशा

11 सप्टेंबर 2001 ची सकाळ अमेरिकेत नेहमीसारखीच सुरळीत आणि उत्साहात सुरू झाली होती. पण काही तासांतच जगाचे राजकीय, आर्थिक आणि सुरक्षेचे संपूर्ण चित्र कायमचे पालटले. अल-कायदाच्या 19 कट्टरपंथी दहशतवाद्यांनी अमेरिकेतील अंतर्गत विमानसेवेतील चार व्यावसायिक प्रवासी विमानांचे अत्यंत नियोजनबद्ध पद्धतीने अपहरण केले. अमेरिकेची आर्थिक आणि लष्करी ताकद दाखवणाऱ्या प्रमुख वास्तू आणि संस्थांना लक्ष्य करणे हाच या हल्ल्यामागचा मुख्य उद्देश होता.

सकाळी 8:46 वाजता अमेरिकन एअरलाइन्सचे फ्लाइट 11 न्यूयॉर्कमधील वर्ल्ड ट्रेड सेंटरच्या नॉर्थ टॉवरला धडकले. या धक्क्यातून जग सावरत असतानाच अवघ्या 17 मिनिटांनी, म्हणजे सकाळी 9:03 वाजता युनायटेड एअरलाइन्सचे फ्लाइट 175 साऊथ टॉवरवर आदळले. अवघ्या 104 मिनिटांत जगातील सर्वात उंच आणि मजबूत मानले जाणारे ट्विन टॉवर्स पूर्णपणे कोसळले. तिसरे विमान, अमेरिकन एअरलाइन्स फ्लाइट 77, सकाळी 9:37 च्या सुमारास वॉशिंग्टनमधील अमेरिकेच्या संरक्षण विभागाचे मुख्यालय असलेल्या पेंटागॉनवर जाऊन आदळले.

चौथे अपहृत विमान, युनायटेड एअरलाइन्स फ्लाइट 93, व्हाईट हाऊस किंवा यूएस कॅपिटल बिल्डिंगवर आदळवण्याचा कट होता. पण विमानातील धाडसी प्रवाशांनी दहशतवाद्यांशी थेट झुंज देत हा डाव उधळून लावला. यामुळे विमानावरील नियंत्रण सुटले आणि ते पेनसिल्व्हेनियातील शँक्सविलेजवळच्या एका रिकाम्या शेतात कोसळले. या संपूर्ण हल्ल्यात 100 हून जास्त देशांच्या 2,977 निष्पाप नागरिकांचा जीव गेला.

9/11 च्या हल्ल्याने अमेरिकेचे प्रचंड नुकसान झाले. जीवितहानीशिवाय 6,000 हून जास्त लोक जखमी झाले आणि 100 अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त आर्थिक फटका बसला. आपली सुरक्षा आणि अजिंक्यता या भ्रमाला या हल्ल्याने क्षणार्धात तडा गेला. तत्कालीन अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष जॉर्ज डब्ल्यू. बुश यांनी लगेच संपूर्ण जगात दहशतवादाविरुद्ध युद्ध पुकारले. त्यानंतर ऑक्टोबर 2001 मध्ये अमेरिकन सैन्याने अल-कायदाचा खात्मा करण्यासाठी आणि तालिबानची सत्ता उलथवण्यासाठी अफगाणिस्तानवर लष्करी हल्ला केला. पुढच्या काळात अमेरिकेने इराकमध्येही प्रवेश केला. दीर्घ संघर्षानंतर 2011 मध्ये अमेरिकेने पाकिस्तानच्या ॲबोटाबादमध्ये घुसून अल-कायदाचा म्होरक्या ओसामा बिन लादेनला ठार केले. 2022 मध्ये अमेरिकेने ड्रोन हल्ल्यात 9/11 चा दुसरा प्रमुख सूत्रधार आयमान अल-झवाहिरी यालाही संपवले, ज्याच्यावर 25 दशलक्ष डॉलर्सचे बक्षीस होते.

या हल्ल्याचा सर्वात मोठा आणि अनपेक्षित परिणाम म्हणजे जागतिक महासत्तांच्या समीकरणात झालेला बदल. वॉशिंग्टनचे लक्ष, लष्करी ताकद आणि आर्थिक संसाधने बराच काळ मध्य पूर्व आणि आशियातील संघर्षांवर केंद्रित राहिली. अफगाणिस्तान आणि इराकमधील युद्धांवर अमेरिकेने ट्रिलियन्स डॉलर्स खर्च केले, ज्यामुळे अमेरिकन सैन्य आणि अर्थव्यवस्था दोन दशके या संघर्षात अडकून राहिली. हीच गुंतलेली ताकद चीनसाठी एक मोठा सामरिक दिलासा ठरली. 2000 च्या दशकाच्या सुरुवातीला अमेरिका चीनच्या वाढत्या आर्थिक प्रभावाला रोखण्याचे धोरण आखत होती. पण 9/11 मुळे अमेरिकेचे प्राधान्य बदलले आणि चीनला स्वतःचा विस्तार करण्यासाठी मोकळे मैदान मिळाले.

अमेरिका युद्धांमध्ये गुंतलेली असताना चीनने शांतपणे आणि वेगाने आपली औद्योगिक, तंत्रज्ञान, पायाभूत सुविधा आणि आर्थिक क्षेत्रात प्रगती केली. बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्हच्या माध्यमातून चीनने आशिया, आफ्रिका, युरोप आणि दक्षिण अमेरिकेत अब्जावधी डॉलर्सची गुंतवणूक करत आपले जाळे पसरवले. इंडो-पॅसिफिक भागात चीनने आपली सागरी आणि लष्करी ताकद मोठ्या प्रमाणात वाढवली. 9/11 आधी अमेरिका ही जगातील एकमेव महासत्ता मानली जात होती. पण त्यानंतरच्या दोन दशकांत चीनने मिळवलेल्या प्रचंड आर्थिक प्रगतीमुळे आज जग बहुध्रुवीय बनले असून चीन अमेरिकेला थेट आव्हान देणारी दुसरी मोठी महासत्ता म्हणून पुढे आली आहे. अशा प्रकारे 11 सप्टेंबरच्या त्या चार अपहृत विमानांनी न्यूयॉर्कमध्ये भीषण दृश्ये निर्माण केलीच, पण त्याचबरोबर 21 व्या शतकातील जागतिक राजकारणाची दिशाही बदलून टाकली.