आंतरराष्ट्रीय सुडोकू दिवस: ९ सप्टेंबरचं गणित, अंकांच्या कोड्याचा इतिहास आणि मेंदूला होणारे फायदे

शरीर फिट राहावं म्हणून आपण रोज व्यायाम करतो, पण मेंदूचं काय? आजच्या डिजिटल आणि धावपळीच्या काळात शारीरिक तंदुरुस्तीइतकंच मानसिक आरोग्य जपणंही तितकंच गरजेचं झालंय. याच पार्श्वभूमीवर दरवर्षी ९ सप्टेंबरला जगभर आंतरराष्ट्रीय सुडोकू दिवस मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. हा दिवस म्हणजे नुसता एका गेमचा उत्सव नाही, तर माणसाच्या मेंदूची कार्यक्षमता आणि तार्किक विचारशक्तीला दिलेला मानाचा मुजरा आहे. सुडोकू हे असं कोडं आहे, ज्यानं आपल्या साध्या पण आव्हानात्मक नियमांमुळे जगभरातल्या लाखो लोकांना वेड लावलंय.

पण ९ सप्टेंबर हीच तारीख का निवडली गेली? याच्यामागे एक भारी लॉजिक आहे. सुडोकूचा स्टँडर्ड बोर्ड ९x९ ग्रिडचा असतो, म्हणजे एकूण ८१ चौकटी, ज्यात १ ते ९ हे अंक वापरले जातात. वर्षाचा ९वा महिना म्हणजे सप्टेंबर आणि याच महिन्याची ९ तारीख (९/९) ही सुडोकूच्या ९x९ रचनेशी अगदी तंतोतंत जुळते. हीच आयडिया लक्षात घेऊन वर्ल्ड पझल फेडरेशन (World Puzzle Federation - WPF) यांनी २०१३ साली अधिकृतपणे ९ सप्टेंबर हा दिवस आंतरराष्ट्रीय सुडोकू दिवस म्हणून जाहीर केला. तेव्हापासून दरवर्षी हा दिवस जगभर साजरा होतो.

सुडोकू हा खेळ बहुतेकांना जपानी वाटतो, पण याचा इतिहास याहून बराच मोठा आहे. १८व्या शतकात स्विस गणितज्ञ लिओनार्ड युलर यांनी 'लॅटिन स्क्वेअर' नावाची एक कन्सेप्ट मांडली होती, जी सुडोकूशी बरीच मिळतीजुळती होती. पुढे १९७९ साली अमेरिकेतले आर्किटेक्ट आणि कोडी बनवणारे हॉवर्ड गार्न्स यांनी आजच्या सुडोकूची रचना केली आणि याला 'नंबर प्लेस' (Number Place) असं नाव दिलं. १९८४ साली हा खेळ जपानमध्ये पोहोचला, तेव्हा जपानी मासिक 'निकोली'नं याचं नाव बदलून "सुजी वा दोकुशिन नि कागिरू" असं ठेवलं, ज्याचा सोपा अर्थ होतो "अंक फक्त एकदाच वापरावा". याच वाक्याचं शॉर्ट फॉर्म म्हणजे 'सुडोकू'. पुढे २००४ साली लंडनच्या 'द टाइम्स' या वृत्तपत्रानं सुडोकू छापायला सुरुवात केली आणि काही महिन्यांतच हा खेळ जगभर फेमस झाला.

सुडोकू खेळणं म्हणजे केवळ टाईमपास नाही, तर तो मेंदूसाठी एक भारी एक्सरसाइज आहे. सुडोकू सोडवताना गणिताची नाही, तर फक्त लॉजिकची गरज असते. कोणत्या चौकटीत कोणता अंक बसेल किंवा बसणार नाही, याचा विचार केल्यानं मेंदूच्या डाव्या भागाला चालना मिळते आणि विश्लेषणात्मक विचारसरणी डेव्हलप होते. मोबाईलच्या जमान्यात माणसाचा अटेंशन स्पॅन कमी होत चाललाय, पण सुडोकू खेळताना पूर्ण लक्ष चौकटींवर द्यावं लागतं, त्यामुळे शॉर्ट-टर्म मेमरी आणि एकाग्रता सुधारते. शिवाय, सुडोकूत मन गुंतल्यावर रोजच्या टेन्शनपासून काही काळ सुटका मिळते, हे एक प्रकारे डिजिटल डिटॉक्स किंवा माइंडफुलनेससारखं काम करतं. संशोधनानुसार, वाढत्या वयात रोज बौद्धिक खेळ खेळल्यानं मेंदूच्या पेशी अॅक्टिव्ह राहतात, त्यामुळे म्हातारपणी होणारा स्मृतिभ्रंश (Dementia) किंवा अल्झायमरसारख्या आजारांचा धोकाही कमी होतो. शाळेतल्या मुलांनी सुडोकू खेळल्यास त्यांची निरीक्षणशक्ती आणि प्रॉब्लेम सॉल्व्हिंग स्किल्सही वाढतात.

हा दिवस जगभर वेगवेगळ्या पद्धतीने साजरा होतो. शाळा-कॉलेजांमध्ये विद्यार्थ्यांच्या मानसिक क्षमतेची चाचणी घेण्यासाठी सुडोकू स्पर्धा घेतल्या जातात. वेगवेगळे गेमिंग अॅप्स आणि वेबसाईट्स याच दिवशी लाईव्ह स्पर्धा, टाइम-ट्रायल चॅलेंज आणि किलर सुडोकू, सामुराई सुडोकूसारखी नवी कोडी उपलब्ध करून देतात. अनेक वृत्तपत्रांत या दिवशी खास सुडोकू कोडी छापली जातात आणि लोक एकमेकांना सुडोकूची पुस्तकं भेट देतात. जसं शरीराचे स्नायू मजबूत ठेवण्यासाठी व्यायाम लागतो, तसंच मेंदूच्या पेशी निरोगी ठेवण्यासाठी मानसिक आव्हानं गरजेची असतात. लहान मुलं असोत, तरुण असोत किंवा ज्येष्ठ नागरिक, रोज १० ते १५ मिनिटं सुडोकू सोडवणं ही आरोग्यासाठी एक भारी सवय आहे.