ऋषीपंचमी २०२६: सप्तर्षींची आठवण करणारा श्लोक आणि रानभाजीमागचं कारण

दरवर्षी भाद्रपद शुद्ध पंचमीला ऋषीपंचमी साजरी होते. गणेश चतुर्थीच्या दुसऱ्या दिवशी येणारा हा सण यंदा 15 सप्टेंबरला आहे. या दिवशी बैलांनी राबून पिकवलेलं धान्य खायचं नाही, असा नियम पाळला जातो. त्याऐवजी हाताने सडलेले तांदूळ, रानभाज्या आणि ऋषीची भाजी खाऊन उपवास केला जातो. ऋषी कंदमुळं आणि पालेभाज्या खाऊन कसे निरोगी आणि दीर्घायुषी राहायचे, याची आठवण या परंपरेतून करून दिली जाते.

प्रत्येक सण त्याच्या खास पदार्थामुळे लक्षात राहतो, आणि ऋषीपंचमीचीही तीच गोष्ट आहे. वर्षभर उकडलेल्या भाज्यांकडे नाक मुरडणारी माणसंही या दिवशी ऋषीची भाजी मात्र आवडीने खातात. सोबत तांदळाची भाकरी असते, तेलाचा एक थेंबही न वापरता फक्त खोबऱ्यावर ही भाजी बनवली जाते. पण हा सण केवळ खाण्यापुरता मर्यादित नाही, तर आपल्या ऋषींना आठवण्याचा दिवस आहे.

पूजेच्या वेळी किंवा आंघोळ झाल्यावर एक विशेष श्लोक म्हणण्याची परंपरा आहे, तो असा - कश्यपोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ गौतमः । जमदग्निर्वसिष्ठश्च सप्तैते ऋषयः स्मृताः. याचा सरळ अर्थ असा की कश्यप, अत्री, भरद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नी आणि वसिष्ठ हे सात ऋषी आपल्याला ज्ञान देणारे मानले जातात. या सातही नावांचा उच्चार केला तरी मन शांत होतं आणि आयुष्यातील अडथळे दूर होतात, असं धर्मात सांगितलं आहे.

आपल्या ऋषींनी जंगलात तप करून वेद, उपनिषद, आयुर्वेद, खगोलशास्त्र आणि गणित यांसारखं ज्ञान दिलं. आपण ज्या गोत्रात जन्मलो आणि जे ज्ञान आज वापरतो, ते त्यांच्यामुळेच शक्य झालं. त्यांचे उपकार पूर्णपणे फेडता येत नाहीत, पण किमान त्यांची आठवण ठेवून आभार मानण्यासाठी हा दिवस पाळला जातो. रोजच्या जगण्यात कळत-नकळत चुका होतात, छोटे जीव मारले जातात, बोलण्यातून कोणाला दुखावलं जातं. या सगळ्या दोषांचं क्षालन व्हावं आणि मन साफ व्हावं म्हणून हे व्रत केलं जातं.

ऋषीपंचमीला न नांगरलेल्या जमिनीत उगवलेल्या भाज्या वापरल्या जातात, म्हणजे जिथे बैलांनी कष्ट केले नाहीत अशा रानभाज्या. अळू, माठ, लाल भोपळा, तोंडली, दोडकी, सुरण, शिराळं अशा भाज्या एकत्र करून त्यात कंदमुळे आणि नारळाचं दूध घालून ही भाजी तयार केली जाते. यामागे दोन कारणं सांगितली जातात - एक म्हणजे वर्षभर शेतात राबणाऱ्या बैलांना निदान एक दिवस तरी विश्रांती मिळावी, आणि दुसरं म्हणजे तब्येत. पावसाळ्यात पचनशक्ती कमी झालेली असते, आणि या नैसर्गिक रानभाज्या शरीरातील विषारी घटक बाहेर काढून पचन सुधारतात आणि रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवतात.

पूजेची पद्धतही ठरलेली आहे. सकाळी लवकर उठून आघाड्याच्या काडीने दात घासायचे आणि अंगाला तीळ लावून आंघोळ करायची, अशी परंपरा आहे. त्यानंतर पाटावर सात सुपाऱ्या किंवा तांदळाच्या राशी मांडून त्यावर सप्तर्षी आणि अरुंधतीची स्थापना केली जाते. पूजा झाल्यावर हात जोडून म्हणायचं असतं - हे ऋषींनो, आमच्या हातून शरीराने, मनाने किंवा बोलण्यातून काही चूक झाली असेल तर माफ करा. आम्हाला चांगली बुद्धी, चांगले विचार आणि चांगलं आरोग्य द्या. केवळ जिभेचे चोचले म्हणून ही भाजी खाऊ नये, तर ऋषींनी दिलेल्या ज्ञानाची आठवण ठेवून निसर्गाचा आदर करावा, तरच खरी ऋषीपंचमी साजरी होईल.