मुजाहिदीन म्हणजे काय? या शब्दाचा नेमका अर्थ, उगम आणि दहशतवादाशी संबंध जाणून घ्या

सध्या टीव्हीवरच्या बातम्यांपासून ते सिनेमा आणि वेब सीरिजपर्यंत सगळीकडे 'मुजाहिदीन' हा शब्द वारंवार कानावर पडतो. पण या शब्दाचा खरा अर्थ काय, तो कुठून आला आणि तो नेहमीच दहशतवादाशी जोडला जावा का, याबद्दल बहुतेकांच्या मनात संभ्रम असतो. या शब्दामागची पार्श्वभूमी नेमकी काय आहे, ते आज समजून घेऊया.

'मुजाहिदीन' हा शब्द मुळात अरबी भाषेतल्या 'मुजाहिद' या शब्दाचं अनेकवचन आहे. 'मुजाहिद' म्हणजे संघर्ष करणारी किंवा एखाद्या गोष्टीसाठी झटणारी व्यक्ती, तर 'मुजाहिदीन' म्हणजे अशा माणसांचा गट. हा शब्द अरबीतल्याच 'जिहाद' या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. इथे 'जिहाद'चा अर्थ फक्त लढाई नसून, संघर्ष, प्रयत्न किंवा एखाद्या ध्येयासाठी झगडणे असाही होऊ शकतो. त्यामुळे प्रत्येक वेळी 'मुजाहिदीन' म्हणजे दहशतवादी असं समजणं बरोबर ठरत नाही, हे आधी नीट लक्षात घ्यायला हवं.

हा शब्द जगभर प्रसिद्ध झाला तो अफगाणिस्तानातल्या सोव्हिएतविरोधी लढाईमुळे. 1979 साली सोव्हिएत सैन्य अफगाणिस्तानात घुसलं, तेव्हा तिथल्या वेगवेगळ्या सशस्त्र गटांनी त्यांच्याविरोधात उभं ठाकत लढा दिला. या गटांना जगभरात 'अफगाण मुजाहिदीन' म्हणून ओळखलं जाऊ लागलं. या नावानेच ही ओळख पुढे जगभर पसरत गेली. मात्र हे सगळे गट एकसारखे नव्हते, त्यांची विचारसरणी, नेतृत्व आणि राजकीय उद्दिष्टं वेगवेगळी होती, हे लक्षात घ्यायला हवं. एका छत्राखाली दिसणारे हे गट प्रत्यक्षात आपापल्या वेगळ्या भूमिकेतून लढत होते.

पुढच्या काळात काही कट्टरपंथी आणि जिहादी संघटनांनी 'मुजाहिदीन' हा शब्द स्वतःच्या नावात किंवा ओळखीत वापरायला सुरुवात केली. भारतात 'इंडियन मुजाहिदीन' या दहशतवादी संघटनेचा उल्लेख सुरक्षा आणि दहशतवादाशी संबंधित बातम्यांमध्ये अनेकदा येतो. भारताच्या गृह मंत्रालयाच्या दहशतवादी संघटनांच्या यादीतही 'जमात-उल-मुजाहिदीन'शी संबंधित गटांचा उल्लेख आहे. त्यामुळे सध्याच्या बातम्यांमध्ये हा शब्द बहुतेकदा हिंसक कट्टरतावादाच्या संदर्भातच वापरला जातो, आणि त्यामुळेच सर्वसामान्य वाचकांच्या मनात या शब्दाबद्दल एक ठरावीक, नकारात्मक प्रतिमा तयार झालेली दिसते.

आजकाल सिनेमा, वेब सीरिज आणि लोकप्रिय कथानकांमध्येही 'मुजाहिदीन' हा शब्द सशस्त्र किंवा दहशतवादी गटासाठीच वापरला जातो. यामुळे मनोरंजन क्षेत्रातून तयार होणारी या शब्दाची प्रतिमा आणि त्याचा मूळ भाषिक अर्थ यात मोठा फरक आहे, हे समजून घेणं गरजेचं आहे. एकीकडे शब्दाचा मूळ अर्थ संघर्ष करणारी व्यक्ती इतकाच मर्यादित आहे, तर दुसरीकडे पडद्यावरची प्रतिमा त्याला वेगळाच रंग देते. तरीही, या शब्दाचा आताचा प्रचलित अर्थ आणि त्याच्याशी जोडल्या गेलेल्या काही पंथांची विचारसरणी नाकारताही येत नाही.