महालक्ष्मी आणि गणपती पूजेतून उलगडते टंचाईपासून समृद्धीपर्यंतची माणसाची वाटचाल

आषाढ आणि श्रावणातला भरपूर पाऊस आणि हिरवाई यानंतर भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला गणपतीचं मोठ्या थाटात आगमन होतं. त्यानंतर लगेचच महाराष्ट्रातल्या घराघरात महालक्ष्मी किंवा ज्येष्ठागौरीचा सण साजरा केला जातो. नागपूरमध्ये हा सण वेगवेगळ्या कुटुंब परंपरांनुसार पाळला जातो. अनेक घरांमध्ये अनुराधा नक्षत्रावर महालक्ष्मीचं आवाहन केलं जातं, ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजा होते आणि मूळ नक्षत्रावर विसर्जन केलं जातं. काही कुटुंबांमध्ये भाद्रपद शुद्ध सप्तमी, अष्टमी आणि नवमी या तिथींनुसार हा सण साजरा होतो.

यातली एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा म्हणजे 'कोथळे' या रचनेतून देवीची उभारणी. पोकळ सापळ्यात ज्वारी, गहू किंवा तांदूळ यांसारखं मुख्य धान्य भरून देवीचं शरीर तयार केलं जातं. त्याला हातपाय जोडले जातात आणि नंतर देवीला पारंपरिक कपडे व दागिने घातले जातात.

परंपरेनुसार देवी आपल्या मुलांसह माहेरी येतात असं मानलं जातं, त्यामुळे घरोघरी कांदा-लसूणविरहित असा भरगच्च स्वयंपाक केला जातो, ज्यात कडू, तिखट, आंबट, गोड, खारट आणि तुरट या सहाही चवींचा समावेश असतो. विदर्भ आणि मराठवाड्याच्या काही भागांत 'महालक्ष्मीचं जेवण' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या पंगतीत सोळा प्रकारच्या भाज्या, सोळा चटण्या-कोशिंबिरी, चिंचेचं पंचामृत, पुरणपोळी, डाळीचे वडे, कातळी, ज्वारीची आंबील आणि वरणभात यांचा समावेश असू शकतो. देवीसमोर गहू, तांदूळ, ज्वारी असं मुख्य धान्यही मोठ्या प्रमाणात मांडलं जातं.

या विधीपलीकडे पाहिलं तर हे धान्याचं ऐश्वर्य म्हणजे शेतीक्रांतीचं आणि तिने मानवी संस्कृतीवर केलेल्या परिणामाचं एक प्रभावी प्रतीक मानता येतं.

भटकंती आणि अन्नशोधातून शेतीकडे झालेली वाटचाल हा मानवी इतिहासातला एक मूलभूत बदल होता. माणसानं जमीन कसायला, बी पेरायला, पीक घ्यायला आणि पुढच्या वापरासाठी धान्य साठवायला शिकल्यावर त्याला आधी कधीच न मिळालेली स्थिरता मिळाली. शेतीमुळे अन्नाच्या सतत शोधाचा ताण कमी झाला आणि लोक एका जागी स्थायिक होऊ शकले. अन्नाची शाश्वती मिळाल्यावर समाजाला ज्ञान, कला, तंत्रज्ञान, व्यापार आणि इतर बौद्धिक गोष्टींकडे लक्ष देता आलं. महालक्ष्मीच्या परंपरेत हा विरोधाभास प्रतीकात्मकरित्या दिसतो, एका बाजूला टंचाई, भूक आणि अस्थिरता तर दुसऱ्या बाजूला अन्नसुरक्षा, समृद्धी आणि मानवी क्षमतांची भरभराट.

या परंपरेत ज्येष्ठा आणि कनिष्ठा या दोन शब्दांना विशेष महत्त्व आहे. ज्येष्ठा म्हणजे मोठी तर कनिष्ठा म्हणजे धाकटी. श्रीसूक्तात भूक, तहान, अशुद्धता आणि टंचाईशी संबंधित अलक्ष्मीला दूर करण्याची इच्छा व्यक्त केली आहे. "क्षुत्पिपासामलां ज्येष्ठामलक्ष्मीं नाशयाम्यहम् । अभूतिमसमृद्धिं च सर्वां निर्णुद मे गृहात् ॥" या श्लोकातून घरातून भूक, टंचाई, स्थैर्याचा अभाव आणि समृद्धीची कमतरता दूर व्हावी अशी प्रार्थना केली जाते. यातली 'अभूती' ही संकल्पना विशेष महत्त्वाची आहे. हा शब्द वाढ आणि प्रगती थांबलेल्या अवस्थेशी जोडता येतो. त्यामुळे ज्येष्ठा अलक्ष्मीचं प्रतीक म्हणजे माणसानं ज्यावर मात करण्याचा प्रयत्न केला ती टंचाई आणि साचलेपणाची स्थिती असं मानता येतं.

पद्मपुराणात अलक्ष्मीचं वर्णन येतं, समुद्रमंथनाच्या वेळी लक्ष्मी देवीच्या आधी अलक्ष्मी प्रकट झाली असं सांगितलं जातं. तिला भांडण-तंटा आणि अनिष्ट परिस्थितीशी जोडलं जातं आणि 'कलहप्रिया' म्हणजे भांडणाची आवड असणारी असं म्हटलं जातं. दक्षिण भारताच्या काही भागांत अलक्ष्मीच्या पारंपरिक प्रतिमांमध्ये तिच्या हाती झाडू, ध्वजावर कावळा आणि वाहन म्हणून गाढव दाखवलं जातं. महालक्ष्मीच्या परंपरेत म्हणूनच ज्येष्ठा अलक्ष्मीचं आवाहन करताना घरातून टंचाई आणि कलह दूर राहावा अशी प्रार्थना केली जाते, तर कनिष्ठा गौरी-लक्ष्मीचं स्वागत वर्षभर समृद्धी टिकावी यासाठी केलं जातं.

पार्वतीचं रूप मानली जाणारी गौरी पारंपरिकरित्या घोरपडीशी जोडली जाते, जी तिच्या घट्ट पकडीसाठी ओळखली जाते. हे प्रतीक प्रगती आणि विकासाच्या प्रक्रियेवर घट्ट पकड ठेवण्याच्या महत्त्वाकडे निर्देश करतं असं मानता येतं. अनेक घरांत ज्येष्ठा आणि कनिष्ठा गौरींच्या मध्ये गणपतीची स्थापना केली जाते. गणपतीला पारंपरिकरित्या विघ्नहर्ता आणि बुद्धी-ज्ञान देणारा मानलं जातं. त्यामुळे या संपूर्ण मांडणीतून असा अर्थ काढता येतो की बुद्धी, सहकार्य, शेतीतली उत्पादकता आणि सामूहिक प्रयत्नांतून माणूस टंचाई आणि प्रतिकूलतेकडून समृद्धीकडे वाटचाल करतो.

हे प्रतीक समुद्रमंथनाच्या कथेतल्या मोठ्या संदेशाशीही जोडलं जातं. विरोधी शक्ती जेव्हा फक्त वैर आणि संघर्षात अडकून राहतात तेव्हा कलह वाढतो. पण मतभेद सामूहिक प्रयत्नांत वळवले गेले की मंथनातून समृद्धीचं प्रतीक असलेली लक्ष्मी प्रकट होते. या अर्थाने महालक्ष्मी-गौरी आणि गणपतीच्या परंपरा माणसाच्या सर्वात मोठ्या स्थित्यंतरांपैकी एकाची सांस्कृतिक आठवण जपतात, अन्नटंचाई आणि भटक्या जगण्यापासून शेती, स्थैर्य आणि समृद्धीकडे झालेली वाटचाल.

ओसंडून वाहणारं धान्य, भरगच्च नैवेद्य आणि उत्सवी वातावरण हे केवळ ऐश्वर्याचं प्रदर्शन नाही. अन्नाची शाश्वती मिळवणाऱ्या, समुदाय उभारणाऱ्या आणि माणसाच्या बुद्धीचा वापर करून अधिक समृद्ध जीवनशैली घडवणाऱ्या संस्कृतीचा हा सांस्कृतिक उत्सव मानता येतो. ज्येष्ठागौरी, कनिष्ठागौरी, महालक्ष्मी आणि गणपती पूजेच्या माध्यमातून भारतीय परंपरा टंचाईकडून समृद्धीकडच्या या प्रवासाची ठळक विधिवत अभिव्यक्ती देते आणि माणसाची बुद्धी व सामूहिक प्रयत्न प्रतिकूलतेवर मात करतात तेव्हाच समृद्धी येते याची आठवण करून देते.