क्वाडचा टोकियोत सराव; आपत्तीकाळात मदतीसाठी लॉजिस्टिक्स नेटवर्क बळकट करण्यावर भर

इंडो-पॅसिफिक भागात नैसर्गिक आपत्ती वाढत असल्याच्या पार्श्वभूमीवर क्वाड देशांनी मानवी मदत आणि आपत्ती निवारण कामाला वेग देण्यासाठी पाऊल उचलले आहे. भारत, अमेरिका, जपान आणि ऑस्ट्रेलिया या चार सदस्य देशांनी जपानची राजधानी टोकियोत ३ आणि ४ सप्टेंबर २०२६ रोजी एक खास टेबलटॉप सराव यशस्वीपणे पार पाडला. जपानच्या संरक्षण मंत्रालयाने आयोजित केलेल्या या सरावाचा मुख्य हेतू क्वाड इंडो-पॅसिफिक लॉजिस्टिक्स नेटवर्क म्हणजेच आयपीएलएन अधिक मजबूत करणे आणि चारही देशांच्या लष्करी व नागरी लॉजिस्टिक्स क्षमतांमध्ये चांगला समन्वय साधणे हा होता.

नवी दिल्ली एका बाजूला बीजिंगसोबतचे राजनैतिक संबंध पूर्वपदावर आणण्यासाठी आणि सुधारण्यासाठी प्रयत्न करत आहे, पण दुसरीकडे क्वाडच्या चौकटीत इंडो-पॅसिफिक भागातील सुरक्षा आणि आपत्ती व्यवस्थापनाची यंत्रणा बळकट करण्यावर भारताचा भर कायम आहे. टोकियोतल्या या सरावात नैसर्गिक आपत्तींच्या वेगवेगळ्या गंभीर परिस्थिती मांडण्यात आल्या होत्या. वादळ, भूकंप आणि पूर यांसारख्या मोठ्या संकटांच्या वेळी चारही देश आपली संसाधने आणि लॉजिस्टिक्स क्षमता एकमेकांना कशी देऊ शकतात, याचे सविस्तर नियोजन आणि प्रात्यक्षिक यावेळी करण्यात आले.

टोकियोतल्या या दोन दिवसांच्या सरावात क्वाड देशांमधली आंतरकार्यक्षमता वाढवण्यावर मुख्य भर देण्यात आला. आणीबाणीच्या वेळी वेगवेगळ्या देशांच्या यंत्रणा एकत्र येऊन कशा काम करू शकतात, माहितीची देवाणघेवाण जलद कशी होऊ शकते आणि उपलब्ध लॉजिस्टिक्सचा प्रभावी वापर कसा करता येईल, याचे प्रत्यक्ष नियोजन या सरावादरम्यान करण्यात आले.

या सरावाच्या माध्यमातून क्वाड देशांनी आयपीएलएनसाठी प्रमाणित कार्यपद्धती अर्थात एसओपी अंतिम करण्याच्या दिशेने मोठी प्रगती केली आहे. भविष्यात कोणतेही मोठे संकट आले तर या नेटवर्कची जलद आणि व्यावहारिक अंमलबजावणी करण्यासाठी या एसओपी संस्थात्मक चौकट म्हणून काम करणार आहेत. यामुळे वेळ वाचून गरजू नागरिकांपर्यंत मदत वेळेत पोहोचण्यास मदत होईल.

आयपीएलएन पूर्ण क्षमतेने कार्यान्वित करण्यासाठी क्वाड देश सातत्याने प्रयत्न करत आहेत. टोकियोतला हा सराव या मालिकेतला पहिला सराव नव्हता. याआधी एप्रिल २०२५ मध्ये अमेरिकेतील हवाई इथे पहिला टेबलटॉप सराव झाला होता, तर त्यानंतर लगेच डिसेंबर २०२५ मध्ये ग्वाम इथे प्रत्यक्ष क्षेत्रीय प्रशिक्षण सराव पार पडला होता. २०२५ मधल्या या सरावांनंतर टोकियोत २०२६ मध्ये झालेल्या या सरावामुळे क्वाडच्या आपत्ती व्यवस्थापन योजनेला अधिक बळकटी मिळाली आहे.

या सरावादरम्यान क्वाड देशांच्या प्रतिनिधींनी अलीकडेच वेगवेगळ्या भागांत आलेल्या विनाशकारी पुरामुळे बाधित झालेल्या नागरिकांबद्दल तीव्र संवेदना व्यक्त केल्या. संकटाच्या वेळी प्रादेशिक देशांना मदत आणि सहकार्य देण्यासाठी आपापसातला समन्वय वाढवण्यावर सर्व देशांचे एकमत झाले. इंडो-पॅसिफिक भागात कोणतीही मोठी नैसर्गिक आपत्ती आली तर चारही देशांच्या एकत्रित लॉजिस्टिक्स क्षमतांचा वापर करून बाधित लोकांपर्यंत अन्न, औषधे आणि मदत साहित्य अगदी कमी वेळेत पोहोचवणे, हेच आयपीएलएनचे मुख्य ध्येय आहे. पुढच्या काळात क्वाड देश असे टेबलटॉप सराव, क्षेत्रीय सराव, विश्वास-निर्माण उपाययोजना आणि तंत्रज्ञान व तज्ज्ञांच्या देवाणघेवाणीतून हे लॉजिस्टिक्स जाळे अधिक सक्षम बनवणार आहेत.