जागतिक तेल पुरवठ्याचे तीन प्रमुख मार्ग एकाच वेळी विस्कळीत, ३६ वर्षांतील सर्वात मोठे संकट

भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या तेल आयातदार देशांपैकी एक आहे. रशियाशिवाय आपली बहुतांश कच्च्या तेलाची गरज आखाती देशांमधून भागवली जाते. पण सध्या आखातात असलेल्या अशांततेमुळे तेल पुरवठ्यावर सतत परिणाम होतो आहे. फेब्रुवारीपासून इराण आणि अमेरिका यांच्यातील युद्धामुळे होर्मुझची सामुद्रधुनी बंद आहे. हा तेल वाहतुकीसाठीचा एक महत्त्वाचा सागरी मार्ग असल्याने या मार्गावरील वाहतूक पूर्णपणे विस्कळीत झाली आहे.

आता याच्या जोडीला आणखी दोन मार्गही ठप्प झाल्याने भारतासह इतर देशांवर मोठा परिणाम होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. होर्मुझची सामुद्रधुनी जागतिक तेल पुरवठ्याच्या प्रमुख मार्गांपैकी एक असून जगातील जवळपास २० टक्के तेल याच मार्गातून जाते. दुसरीकडे हुथी बंडखोर आपल्या वेगवान हल्ल्यांच्या जोरावर तेल पुरवठ्यासाठीचा आणखी एक महत्त्वाचा मार्ग असलेल्या बाब अल-मंदेबवर ताबा मिळवण्याच्या अगदी उंबरठ्यावर येऊन पोहोचले आहेत.

या दोन मार्गांवर बऱ्याच काळापासून तणाव सुरू होताच, आता सौदी अरेबियाने आणखी एक महत्त्वाची पुरवठा यंत्रणा बंद केली आहे. सौदी अरेबियाच्या पूर्व-पश्चिम पाइपलाइनवर सतत होत असलेल्या ड्रोन हल्ल्यांमुळे देशाचा मुख्य पर्यायी तेल मार्गही बंद पडला आहे. अशा पद्धतीने तीन महत्त्वाचे तेल मार्ग एकाच वेळी बंद होणे ही जगासाठी चिंतेची बाब ठरली आहे.

सौदी अरेबिया हा जगातील सर्वात मोठ्या तेल उत्पादक देशांपैकी एक आहे. समुद्राखालून जाणाऱ्या पाइपलाइनद्वारे तो जगभरातील अनेक देशांना तेल पुरवतो. सौदी अरेबियाची मुख्य पाइपलाइन जवळपास १,२०० किलोमीटर लांब असून ती होर्मुझच्या सामुद्रधुनीवर अवलंबून न राहता अरबी द्वीपकल्पातून दररोज अंदाजे ४० ते ५० लाख बॅरल तेल लाल समुद्रातील यान्बू बंदरापर्यंत पोहोचवते. हे प्रमाण जागतिक तेल पुरवठ्याच्या साधारण ४ ते ५ टक्के इतके आहे. ही पाइपलाइन जर पूर्णपणे बंद झाली, तर तेलाचे संकट आणखी गंभीर होण्याची भीती व्यक्त होते आहे.

११ सप्टेंबर रोजी ब्रिटनने ओपेकला दिलेल्या ताज्या आकडेवारीनुसार, महिन्यागणिक उत्पादनात दररोज जवळपास १९ लाख बॅरलची लक्षणीय घट दिसून आली आहे. या अचानक झालेल्या घसरणीमुळे जूनमध्ये उत्पादनात झालेली अल्पकालीन वाढही आता नाहीशी झाली आहे. त्या काळात दररोज ७१ लाख बॅरल इतके तेल उत्पादन नोंदवले गेले होते, हे विशेष लक्षात घेण्यासारखे आहे.

सौदी अरेबियातील तेल उत्पादन आता १९९० नंतरच्या सर्वात नीचांकी पातळीवर पोहोचले असून, हे जागतिक तणाव वाढत असल्याचे संकेत मानले जात आहे. या पुरवठा संकटामुळे तेलाच्या किमतीतही मोठी वाढ झाली असून, त्या सातत्याने प्रति बॅरल १०० डॉलरच्या वर टिकून राहिल्या आहेत. यामुळे भारतासह जगभरातील इतर देशांना याचा मोठा फटका बसणार, हे जवळपास निश्चित मानले जात आहे.