Himalayan Crisis : हिमालयाचं 'काऊंटडाऊन' सुरू? हिमनद्या वेगानं वितळल्यानं लाखो लोक धोक्यात

हिमालय पर्वतरांगेला पृथ्वीचा 'तिसरा ध्रुव' असं म्हटलं जातं, कारण इथं प्रचंड मोठ्या प्रमाणावर बर्फ आणि हिमनद्या साठलेल्या आहेत. भारतासह आशियातल्या अनेक देशांमधले कोट्यवधी लोक याच हिमनद्यांमधून वितळणाऱ्या पाण्यावर अवलंबून आहेत. पण एका नव्या अभ्यासानं गंभीर इशारा दिलाय, तो म्हणजे या हिमनद्या आता वेगानं वितळत आहेत आणि याचा थेट परिणाम भविष्यातल्या पाणीसुरक्षेवर होऊ शकतो. त्यामुळे हिमालय एका निर्णायक टप्प्याकडे जातोय अशी चिंता वाढलीय.

हिमालयातलं वाढतं तापमान आणि बदलतं हवामान यामुळे हिमनद्या वितळण्याचा वेग वाढतोय. हिमनद्या म्हणजे नुसते बर्फाचे डोंगर नाहीत, तर आशियातल्या अनेक मोठ्या नद्यांसाठी त्या पाण्याचा महत्त्वाचा स्रोत आहेत. उन्हाळ्यात बर्फ वितळल्यामुळे नद्यांमध्ये पाण्याचा प्रवाह टिकून राहायला मदत होते. पण हिमनद्या सतत कमी होत गेल्या तर सुरुवातीला नद्यांमधलं पाणी वाढू शकतं, आणि नंतर बर्फाचा साठा कमी झाल्यावर पाण्याचा नैसर्गिक पुरवठाच घटण्याचा धोका तयार होईल. याचा परिणाम भविष्यात पिण्याचं पाणी, शेती आणि जलविद्युत प्रकल्पांवर होऊ शकतो.

हिमालयातल्या पाण्यावर डोंगराळ भागांपासून ते मैदानी प्रदेशांपर्यंत मोठी लोकसंख्या अवलंबून आहे. शेती, पशुपालन, जलविद्युत निर्मिती आणि स्थानिक उद्योगांसाठी नद्यांचं पाणी खूप महत्त्वाचं आहे. हिमनद्यांमध्ये मोठी घट झाली तर या सगळ्या क्षेत्रांसमोर पाण्याचं संकट उभं राहू शकतं. हिमालयाच्या पायथ्याशी आणि नदीखोऱ्यांमध्ये राहणाऱ्या लोकांना याचा सगळ्यात जास्त फटका बसू शकतो. पाण्याची उपलब्धता कमी झाली तर शेतीचं उत्पादन घटू शकतं आणि अनेक कुटुंबांच्या उत्पन्नावर परिणाम होऊ शकतो.

सगळ्यात मोठी चिंतेची बाब म्हणजे हिमालयातल्या काही हिमनद्या अशा टप्प्यावर पोहोचू शकतात, जिथून पुढे त्यांचा ऱ्हास वेगानं वाढत जाईल. याला 'टिपिंग पॉईंट' म्हणतात. हा टप्पा गाठल्यानंतर हिमनद्यांमधला बर्फाचा साठा कमी होत गेला, तर भविष्यात पाण्याचा प्रवाह नियंत्रित ठेवणं अधिक अवघड होऊ शकतं. एकदा हा निर्णायक टप्पा ओलांडला गेला, की ऱ्हासाची ही प्रक्रिया थांबवणं किंवा उलटवणं जवळपास अशक्य होऊन बसतं, आणि त्याचे परिणाम पुढच्या अनेक पिढ्यांना भोगावे लागू शकतात.

त्यामुळे हिमालयातल्या पर्यावरणीय बदलांचे परिणाम फक्त डोंगराळ भागापुरते मर्यादित राहणार नाहीत. भारतासह संपूर्ण दक्षिण आशियाच्या पाणीसुरक्षेवर याचे परिणाम होऊ शकतात. यामुळे हिमनद्यांवर सतत लक्ष ठेवणं, पाण्याचं योग्य नियोजन करणं आणि हवामान बदलाचा वेग कमी करण्यासाठी तातडीनं उपाययोजना करणं गरजेचं बनलंय. हिमालयाचा बर्फ वितळण्याची ही धोक्याची घंटा भविष्यातल्या मोठ्या पाणीसंकटाचा इशारा ठरू शकते.