गणेशोत्सव फक्त महाराष्ट्रात नाही, देशातल्या ८ राज्यांत बाप्पाच्या स्वागताची जय्यत तयारी

ढोल-ताशांचा गजर, फुलांची सजावट आणि बाप्पाच्या जयघोषासोबत संपूर्ण देश गणपती बाप्पाच्या स्वागतासाठी सज्ज झालाय. उद्या, १४ सप्टेंबरला घरात आणि मंडपात गणपतीची स्थापना करून विधीवत पूजा केली जाणार आहे. सुरुवातीला हा सण महाराष्ट्राच्या आसपासच्या भागात लोकप्रिय होता, पण हळूहळू तो देशभरात मोठ्या उत्साहानं साजरा व्हायला लागला. भारतात अशी अनेक मंदिरं आहेत जिथं गणेश चतुर्थी अगदी भव्यदिव्य पद्धतीनं साजरी होते.

मुंबईतलं सिद्धिविनायक मंदिर हे गणपतीला वाहिलेल्या सगळ्यात नामांकित मंदिरांपैकी एक मानलं जातं. प्रभादेवीला असलेलं हे मंदिर भारतातून आणि परदेशातूनही मोठ्या संख्येनं भाविकांना खेचून आणतं. गणेश चतुर्थीच्या वेळी इथं भाविकांच्या लांबलचक रांगा लागतात आणि खास विधी, मंत्रोच्चार व भव्य आरती केली जाते. इथल्या मूर्तीची सोंड उजवीकडे झुकलेली आहे आणि तिला चार हात आहेत - वरच्या उजव्या हातात कमळ, वरच्या डाव्या हातात लहान कुऱ्हाड, खालच्या उजव्या हातात जपमाळ आणि एका हातात मोदकांनी भरलेलं पात्र.

पुण्यातलं श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती मंदिर हे देशातल्या सगळ्यात प्रसिद्ध आणि श्रीमंत गणेश मंदिरांपैकी एक आहे. दरवर्षी गणेश चतुर्थीच्या वेळी इथं देशभरातल्या प्रसिद्ध मंदिरांच्या किंवा राजवाड्यांच्या हुबेहूब प्रतिकृती उभारल्या जातात. यंदा वृंदावनच्या प्रेम मंदिराचं चित्रण करणारा भव्य देखावा इथं बघायला मिळणार आहे. एरवी ठराविक वेळी बंद होणारं हे मंदिर गणेशोत्सवाच्या काळात मात्र चोवीस तास भाविकांसाठी खुलं असतं. एकोणिसाव्या शतकात श्रीमंत हलवाई असलेल्या दगडूशेठ आणि त्यांची बायको लक्ष्मीबाई यांनी हे मंदिर उभारलं होतं. प्लेगच्या साथीत त्यांचा एकुलता एक मुलगा गेला होता आणि त्या दुःखातून सावरण्यासाठी त्यांनी गणपतीचा आधार घेतला. इथल्या सार्वजनिक गणेशोत्सवातूनच प्रेरणा घेऊन लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी देशाला एकत्र आणण्यासाठी मोठ्या उत्सवाची सुरुवात केली होती. राजस्थानातल्या सवाई माधोपूरमधल्या रणथंबोर गणेश मंदिरात गणेश चतुर्थीच्या मुहूर्तावर मोठी लक्ष्मी जत्रा भरते, जिथं लाखो भाविक येतात. ऐतिहासिक रणथंबोर किल्ल्यातल्या या गणपतीला तीन डोळे (त्रिनेत्र) आहेत. देशातल्या मोजक्या मंदिरांपैकी हे एक आहे, जिथं गणपती त्याची बायको रिद्धी-सिद्धी, मुलगे शुभ-लाभ आणि वाहन उंदीर यांच्यासोबत विराजमान आहे. इथली मूर्ती माणसानं घडवलेली नसून ती स्वतःहून प्रकट झाल्याचं मानलं जातं.

आंध्र प्रदेशातल्या चित्तूरमधल्या कनिपकम विनायक मंदिरात गणेश चतुर्थीच्या दिवशी वीस दिवस चालणाऱ्या भव्य वार्षिक ब्रह्मोत्सवाला सुरुवात होते. या काळात गणपतीच्या उत्सवमूर्तीला वेगवेगळ्या रंगीबेरंगी आणि पारंपरिक वाहनांवर सजवून परिसरातून मोठी मिरवणूक काढली जाते. इथली स्वयंभू मूर्ती सतत आकारानं वाढत असल्याचं मानलं जातं - पन्नास वर्षांपूर्वी तिच्यावर ठेवलेली चांदीची ढाल आता मूर्तीला बसत नाही, असं सांगितलं जातं. आपसातले वाद मिटवण्यासाठी आणि सत्याची परीक्षा घेण्यासाठीही हे मंदिर ओळखलं जातं, जिथं भक्त देवाच्या नावानं शपथ घेऊन आपले मतभेद मिटवतात.

महाराष्ट्रातली अष्टविनायक यात्रा हे राज्यातलं एक महत्त्वाचं धार्मिक तीर्थक्षेत्र आहे. गणपतीला वाहिलेल्या आठ पवित्र मंदिरांना भाविक इथं भेट देतात - मोरगावचं मोरेश्वर, सिद्धटेकचं सिद्धिविनायक, पालीचं बल्लाळेश्वर, महाडचं वरदविनायक, थेऊरचं चिंतामणी, लेण्याद्रीचं गिरिजात्मज, ओझरचं विघ्नेश्वर आणि रांजणगावचं महागणपती मंदिर. या तीर्थक्षेत्रांना भेट दिल्यानं गणपती बाप्पाचा खास आशीर्वाद मिळतो आणि आयुष्यातले अडथळे दूर होतात, अशी श्रद्धा आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात या मंदिरांमध्ये भाविकांची मोठी गर्दी होते.