नैवेद्य किती वेळ देवापुढे ठेवावा आणि कधी ग्रहण करावा, याबद्दल शास्त्र काय सांगते

घरी गणपती बाप्पा आल्यावर पूजेनंतर त्याला नैवेद्य दाखवला जातो, पण पूजा संपल्यावर देवापुढचा नैवेद्य नेमका कधी उचलावा याबद्दल अनेकांच्या मनात प्रश्न असतो. देवाला नैवेद्य अर्पण केल्यानंतरच प्रसाद ग्रहण करावा हे सर्वांना माहीत आहे. श्रीमद्भगवद्गीतेच्या नवव्या अध्यायातील सव्वीसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितले आहे की, पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति. याचा अर्थ असा की, भक्ताने शुद्ध भावनेने पाने, फुले, फळे किंवा पाणी अर्पण केले तर देव ते स्वीकारतो. या श्लोकात नैवेद्याच्या प्रमाणापेक्षा किंवा किमतीपेक्षा भक्ताच्या भक्तीवर आणि भावनांच्या शुद्धतेवर भर दिला आहे.

नैवेद्य उचलण्याची नेमकी वेळ शास्त्रात सांगितलेली नाही. पूजेची पद्धत, देवता, पंथ आणि घरातील परंपरेनुसार ही वेळ बदलू शकते. मात्र सर्वसाधारण घरगुती पूजेत एक ठरावीक क्रम पाळला जातो. देवासाठीचे अन्न एका वेगळ्या स्वच्छ भांड्यात ठेवले जाते. नैवेद्य दाखवताना आपल्या आवडत्या देवतेच्या मंत्राचा जप केला जातो. त्यानंतर काही वेळ शांत राहून जप किंवा प्रार्थना केली जाते. आरती झाल्यावर नैवेद्य देवापुढून काढला जातो. सर्वप्रथम थोडा प्रसाद स्वतः घ्यावा आणि नंतर तो घरातील सर्वांना वाटावा.

नैवेद्य रात्रभर देवापुढेच ठेवावा का, हा दुसरा महत्त्वाचा प्रश्न आहे. सर्वसाधारण घरगुती पूजेत दूध, खीर, हलवा, पुरी-भाजी, शिजवलेला भात, गोड पदार्थ आणि कापलेली फळे असे पदार्थ नैवेद्यात असतात, आणि हे पदार्थ रात्रभर उघडे ठेवू नयेत. यामागे कोणत्याही वाईट गोष्टीची भीती नसून पावित्र्य आणि अन्नाची सुरक्षितता हे कारण आहे. उघड्या अन्नात धूळ, मुंग्या किंवा इतर किडे जाऊ शकतात, तसेच उष्ण हवामानात दूध आणि शिजवलेले अन्न लवकर खराब होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे हा नैवेद्य जास्त वेळ उघडा ठेवू नये. उरलेले पदार्थ सध्याच्या सोयीसाठी फ्रिजमध्ये ठेवता येतात, आणि यामागे धार्मिक कारण नसून आरोग्याची काळजी हेच मोठे कारण आहे.

पूजेनंतर दूध, खीर, हलवा किंवा इतर लवकर खराब होणारा प्रसाद स्वच्छ, झाकण असलेल्या भांड्यात फ्रिजमध्ये ठेवता येतो. प्रसाद मुद्दाम खराब करू नये असे शास्त्रात कुठेही सांगितलेले नाही. अन्नाचा आदर करणे म्हणजे ते स्वच्छ ठेवणे, वेळेत सेवन करणे आणि वाया न घालवणे. तसेच घरातील माणसे जेवढा प्रसाद खाऊ शकतील किंवा वेळेत वाटू शकतील, तेवढाच देवाला अर्पण करणे सर्वात योग्य ठरते.

अर्पणाचा खरा अर्थ ताट देवापुढे किती वेळ राहते यात नसतो. गीतेनुसार, याच्या मुळाशी भक्ताची शुद्ध भावना असते. त्यामुळे भक्तिभावाने नैवेद्य अर्पण करावा, पूजा पूर्ण झाल्यावरच तो ग्रहण करावा आणि अन्नाची स्वच्छता कायम राखावी.