मधुमेह आणि आहार: सगळेच पदार्थ वर्ज्य करायची गरज नाही, डॉक्टरांचा सल्ला

भारतात सण-उत्सव आणि चवीचे पदार्थ यांना खूप महत्त्व आहे. पण जवळपास प्रत्येक घरात एक तरी व्यक्ती अशी असते जिला जेवताना गोड पदार्थ आणि खास पक्वान्नांपासून लांब राहायला सांगितलं जातं. कारण त्यांना ते पदार्थ आवडत नाहीत असं नाही, तर त्यांना मधुमेह असतो. भात, बटाटे, गोड पदार्थ आणि तळलेले पदार्थ यांच्याबाबतीत रोजच्या जेवणातही हेच चित्र दिसतं. मधुमेहाचं निदान झालं की ताटातले पदार्थ 'चालणारे' आणि 'वर्ज्य' अशा दोन गटांत विभागले जातात. पण मधुमेह असताना चांगला आहार घेणं म्हणजे खरंच आवडणाऱ्या सगळ्या गोष्टी सोडून द्यायच्या का, हा खरा प्रश्न आहे.

याचं उत्तर नाही असं आहे आणि भारतातल्या आहाराविषयीच्या ताज्या डेटावरून हे स्पष्ट होतं. १८,००० हून जास्त प्रौढांच्या आहारपद्धतींचा अभ्यास करणाऱ्या 'ICMR-INDIAB' या अभ्यासात असं दिसून आलं की रोजच्या एकूण ऊर्जेपैकी जवळपास ६२% ऊर्जा कर्बोदकांमधून, २५% पेक्षा जास्त चरबीमधून आणि फक्त १२% प्रथिनांमधून मिळत होती. कर्बोदकांचं एकूण प्रमाण कमी करणं गरजेचं असल्याचंही या अभ्यासात दिसलं. उदाहरण द्यायचं झालं तर, कर्बोदकांचं एकूण प्रमाण तेच ठेवून फक्त प्रक्रिया केलेल्या धान्याऐवजी संपूर्ण गहू किंवा बाजरी/नाचणी वापरली तरी मधुमेह किंवा पोटाचा घेर वाढण्याचा धोका कमी झाला नाही. म्हणजे एका पदार्थाऐवजी दुसरा पदार्थ निवडणं पुरेसं ठरत नाही, तर संपूर्ण ताटाचं नियोजन महत्त्वाचं ठरतं.

मधुमेह असलेल्या व्यक्तीने डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञांशी काही गोष्टींवर चर्चा करावी. जेवणात भात किंवा चपातीसोबत डाळ, कडधान्ये, दही, पनीर, अंडी किंवा प्रथिनांचा दुसरा योग्य स्रोत घेता येईल का? भाज्या आणि फायबर पुरेसं आहे का? जेवणाचं प्रमाण योग्य आहे का? आणि ते जेवण त्या व्यक्तीच्या एकूण आहारपद्धतीत कसं बसतं? हे प्रश्न महत्त्वाचे आहेत कारण भारतभर आहाराच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. 'ICMR-INDIAB' च्या विश्लेषणात वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये तसंच गावं आणि शहरं यांच्यातही आहारपद्धतींमध्ये फरक आढळला. प्रथिनांचं सेवनही वेगवेगळं होतं. यावरून एका रुग्णासाठी सुचवलेला आहार दुसऱ्या रुग्णाला लागू होत नाही हे स्पष्ट होतं. त्यामुळे कोणत्याही पदार्थाला 'मधुमेहासाठी योग्य' किंवा 'अयोग्य' असं ठाम लेबल लावण्याची गरज नाही. आवडता पदार्थ आहारात असू शकतो, पण त्याचं प्रमाण, तो किती वेळा खाल्ला जातो, कशासोबत खाल्ला जातो आणि एकूण आरोग्य व उपचार यावर ते अवलंबून असतं.

मधुमेह म्हणजे फक्त रक्तातली साखर नाही. मधुमेह आणि लठ्ठपणा एकत्र असतील तर हा विचार आणखी महत्त्वाचा ठरतो. अशा वेळी डॉक्टर फक्त ग्लुकोजची पातळी न बघता भूक, पोट भरल्याची भावना, एकूण ऊर्जा सेवन, वजन, शारीरिक हालचाल आणि रुग्ण आहारातले बदल टिकवून ठेवू शकतो की नाही, याचाही विचार करतात. खूप कडक आहार योजना दीर्घकाळ टिकण्याची शक्यता कमी असते.

पोषण, शारीरिक हालचाल आणि वर्तणुकीशी संबंधित आधार महत्त्वाचे असले तरी मधुमेह हा दीर्घकालीन आजार आहे आणि उपचार वेळोवेळी बदलू शकतात. काहींसाठी तोंडावाटे घ्यायच्या गोळ्या, इन्सुलिन किंवा सेमाग्लुटाइडसारखे GLP-1 रिसेप्टर ॲगोनिस्ट हे उपचाराचा भाग असू शकतात. उपचार सोपे करण्यासाठी आठवड्यातून एकदा इंजेक्शन घेण्याचे पर्यायही उपलब्ध आहेत. शेवटी औषधं व्यक्तीच्या गरजेनुसार ठरवली पाहिजेत आणि सोबत जीवनशैलीतले बदलही सुरू ठेवले पाहिजेत.

डॉ. अमेय जोशी यांनी रुग्णांसाठी चार गोष्टी सुचवल्या आहेत. एकाच पदार्थाचा नाही तर संपूर्ण जेवणाचा विचार करा, म्हणजे भाज्या, योग्य प्रथिने, नैसर्गिक कर्बोदके आणि आरोग्यदायी चरबी यांचा समतोल राखा. जेवणाच्या प्रमाणाबद्दल जागरूक राहा, कारण आरोग्यदायी पदार्थांतूनही कॅलरीज आणि कर्बोदके मिळतात. दुसऱ्याच्या आहाराची कॉपी करू नका, कारण वय, वजन, औषधं, शारीरिक हालचाल, इतर आरोग्य समस्या आणि चयापचयाच्या गरजा प्रत्येकाच्या वेगळ्या असतात, जे एकासाठी उपयुक्त तेच दुसऱ्यासाठी उपयुक्त असेलच असं नाही. आणि रक्तातल्या ग्लुकोजची रोज तपासणी करा, कारण त्यामुळे आहार, हालचाल आणि उपचारातल्या बदलांचा परिणाम रुग्ण आणि डॉक्टर दोघांनाही समजतो. अन्नाला भीतीचं कारण बनवू नये, असंही ते सांगतात. "मी काय टाळावं?" असं विचारण्याऐवजी रुग्णांनी डॉक्टरांशी बोलून स्वतःच्या शरीराला, जीवनशैलीला आणि उपचारांना अनुकूल अशी आहारपद्धती तयार करावी, जी टिकवता येईल आणि तब्येत निरोगी ठेवेल, असं डॉ. अमेय जोशी, सल्लागार एन्डोक्रिनोलॉजिस्ट, भक्तिवेदान्त हॉस्पिटल अँड रिसर्च इन्स्टिट्यूट यांनी सांगितलं.