कॉटन शर्टमागे 2,700 लिटर पाण्याचा हिशोब, फास्ट फॅशनचं वास्तव समोर
एक साधा कॉटन शर्ट खरेदी करताना किंमत आणि डिझाइन दिसतं, पण त्यामागे खर्च होणाऱ्या पाण्याचा विचार क्वचितच होतो.
नवीन कपडे खरेदी करताना आपलं लक्ष किंमत, ब्रँड आणि डिझाइनकडे असतं. पण त्या कपड्यामागे किती पाणी खर्च झालं, याचा विचार जवळपास कोणीच करत नाही. एका अंदाजानुसार, सुमारे 250 ग्रॅम वजनाचा कॉटन शर्ट तयार करण्यासाठी तब्बल 2,700 लिटर पाणी लागू शकतं. यात कापूस पिकवण्यासाठी लागणारं पाणी आणि उत्पादन प्रक्रियेतलं पाणी, दोन्हीचा समावेश आहे. हा काही ठाम आकडा नाही, तो शेतीचा प्रदेश आणि पद्धतीनुसार बदलू शकतो.
याच पार्श्वभूमीवर फास्ट फॅशन आणि आता वेगानं वाढणाऱ्या अल्ट्रा फास्ट फॅशनकडे बघणं गरजेचं ठरतं. सोशल मीडियावरचे ट्रेंड, स्वस्त किमती आणि सतत बदलणारे डिझाइन यांमुळे ग्राहकांच्या मनात "हे आता जुनं झालं" किंवा "एकदा घातलेले कपडे पुन्हा घालणं" याबद्दल अवघडलेपणा तयार होतो. ग्राहकांची आवड, ऑनलाइन प्रतिक्रिया आणि ट्रेंड यांचा अभ्यास करून कंपन्या नवीन डिझाइन वेगानं बाजारात आणतात. झाराची मूळ कंपनी इंडिटेक्स स्वतः सांगते की तिच्या स्टोअरमध्ये आठवड्यातून दोनदा नवीन उत्पादनं येत असत.
फॅशनमध्ये नावीन्य हाच विक्रीचा मोठा भाग बनला आहे. "नवीन कलेक्शन", मर्यादित स्टॉक, सोशल मीडिया इन्फ्लुएन्सर्स आणि सतत बदलणारे ट्रेंड यामुळे खरेदीची घाई वाढते. हे फक्त कंपन्यांच्या डोक्यावर टाकणं बरोबर नाही, कारण ग्राहकांची मागणीही या बिझनेस मॉडेलला आकार देते. इंडिटेक्सच्या अहवालानुसार, ग्राहकांची पसंती आणि प्रतिक्रिया बघूनच नवीन वस्तू तयार केल्या जातात.
कॉटनच्या बाबतीत पाण्याचा प्रश्न मोठा असला, तरी पॉलिस्टर, नायलॉन आणि अॅक्रिलिकसारख्या सिंथेटिक फायबरसमोर वेगळंच पर्यावरणीय आव्हान आहे. हे प्लास्टिकवर आधारित धागे कपडे धुताना सूक्ष्म प्लास्टिक तंतू सोडतात. UNEPच्या माहितीनुसार, सिंथेटिक कापडातले हे मायक्रोफायबर्स समुद्रातल्या मायक्रोप्लास्टिक प्रदूषणात 16 ते 35 टक्के वाटा उचलू शकतात. शिवाय टेक्स्टाइल उत्पादनातले रंग, प्रक्रिया रसायनं आणि सांडपाणीही प्रदूषणाचा वेगळा प्रश्न उभा करतात.
यावरून प्रत्येक कॉटन शर्ट वाईट आणि प्रत्येक सिंथेटिक कपडा चुकीचा, असा सरळ निष्कर्ष काढता येत नाही. पण कपडा किती काळ वापरणार, किती वेळा धुणार, तो टिकाऊ आहे का आणि खरी गरज नसताना आपण उगाच खरेदी करतोय का, हे प्रश्न विचारणं महत्त्वाचं आहे. फास्ट फॅशनच्या वेगाच्या मागे न धावता कपड्याचं आयुष्य वाढवणं, तो पुन्हा वापरणं आणि गरजेनुसारच खरेदी करणं, हा पर्यावरणावरचा ताण कमी करण्याचा आणि खिशालाही दिलासा देण्याचा चांगला मार्ग ठरू शकतो.
