Rishabhadev Temple: गिरनार पर्वतावर आहे भगवान ऋषभदेवांचं प्राचीन मंदिर; जाणून घ्या मंदिराची माहिती आणि महिमा

गुजरातमधला गिरनार पर्वत हा जैन धर्मियांसाठी सगळ्यात पवित्र मानला जाणारा तीर्थक्षेत्र आहे. जुन्या काळी या पर्वताला उर्ज्जयंत, रैवतक आणि रेवतगिरी अशा वेगवेगळ्या नावांनी ओळखलं जायचं. या तिन्ही नावांनी हा पर्वत निरनिराळ्या काळात ओळखला जात असल्याचं सांगितलं जातं. प्राचीन साहित्य आणि शिलालेखांमध्ये सुद्धा या पर्वताचा उल्लेख सापडतो. मराठी विश्वकोशानुसार गिरनारचा उल्लेख अशोकपूर्व काळापासून केला गेलाय आणि इथे इसवीसनपूर्व तिसऱ्या शतकातला अशोककालीन शिलालेख सुद्धा आहे. म्हणजे या पर्वताचा इतिहास खूप जुन्या काळापासूनचा असल्याचं यातून दिसतं.

जैन धर्मात ऋषभदेवांना पहिले तीर्थंकर मानलं जातं. जैन परंपरेनुसार त्यांनी माणसांना जगण्यासाठी लागणाऱ्या वेगवेगळ्या कला आणि व्यवसायांचं ज्ञान दिलं, आणि नंतर संसार सोडून अध्यात्माचा मार्ग स्वीकारला. म्हणजे आधी त्यांनी माणसांना उपयोगी अशा गोष्टी शिकवल्या आणि मग स्वतः सगळं सोडून साधनेच्या मार्गावर गेले. यामुळेच जैन धर्माच्या इतिहासात ऋषभदेवांना खूप महत्त्वाचं स्थान दिलं जातं.

गिरनार पर्वताच्या मुख्य पहिल्या टप्प्यावर, मुख्य जैन मंदिराच्या अगदी समोर ऋषभदेवांचं मंदिर आहे. इथपर्यंत पोचायचं तर पायथ्यापासून साधारण 3800 ते 4000 पायऱ्या चढाव्या लागतात, म्हणजे हे मंदिर तळापासून खूप उंचावर वसलेलं आहे. गिरनारचा ऋषभदेवांशी असलेला संबंध जुन्या जैन परंपरेतच सांगितला जातो. पण गिरनारवरचं सगळ्यात प्रसिद्ध आणि मुख्य जैन तीर्थ म्हणजे भगवान नेमिनाथ, म्हणजेच बाविसावे तीर्थंकर, यांच्या दीक्षा, केवलज्ञान आणि निर्वाणाशी जोडलेलं आहे. त्यामुळे गिरनारवरच्या ऋषभदेवांबद्दल बोलताना त्यांचा संबंध संपूर्ण गिरनारच्या जैन परंपरेशी जोडून बघणंच योग्य ठरतं.

गिरनार पर्वतावर अशी अनेक जुनी जैन मंदिरं आणि तीर्थस्थळं आहेत. यातलं भगवान नेमिनाथाचं मंदिर खास प्रसिद्ध आहे. पर्वताच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये जैन तीर्थंकर आणि साधूंच्या चरणपादुका, मंदिरं आणि इतर धार्मिक स्थळं पसरलेली आहेत. अंबिका देवीचं मंदिर, राजुलची गुहा, नेमिनाथाचं मंदिर अशी ठिकाणं या तीर्थक्षेत्राच्या धार्मिक परंपरेचा भाग मानली जातात. इथल्या मंदिरांवरचं कोरीवकाम राजस्थानच्या प्रसिद्ध दिलवाडा मंदिराशी मिळतंजुळतं असल्याचं सांगितलं जातं, म्हणजे शिल्पकलेच्या दृष्टीनं सुद्धा ही मंदिरं खास मानली जातात.

या पर्वतावर एकूण पाच मुख्य टप्पे आहेत. पहिल्याच टप्प्यावर भगवान ऋषभदेव मंदिराशिवाय दिगंबर जैन मंदिर, राजुलमती गुहा आणि बाहुबलीची मूर्ती सुद्धा बघायला मिळते. म्हणजे या एका टप्प्यातच अनेक जैन धार्मिक स्थळं एकत्र पाहायला मिळतात.