भारतात वीज संकटाचा इशारा; तीन दिवसांचाच कोळसा शिल्लक असलेल्या वीज प्रकल्पांची संख्या वाढली, केंद्राची चिंता

भारतात पुन्हा एकदा मोठ्या वीज संकटाची भिती निर्माण झाली आहे. विजेची मागणी वेगाने वाढत असताना देशातील जवळपास एक तृतीयांश म्हणजे ३३ टक्के औष्णिक वीज प्रकल्पांकडे कोळशाचा साठा फार कमी उरला आहे. सरकार आता पुरवठा वाढवण्याचा प्रयत्न करत आहे. सरकारी आकडेवारीनुसार दीर्घकाळ चाललेल्या उष्णतेमुळे विजेची मागणी जास्त वाढल्याने ही परिस्थिती निर्माण झाली आहे. उष्णतेचा हा ताण बराच काळ टिकून राहिल्याने वीज व्यवस्थेवरचा भार सातत्याने वाढत गेला आणि त्यामुळेच कोळशाच्या साठ्यावर परिणाम झाला आहे.

भारतात विजेची सर्वाधिक मागणी मे महिन्यात २७०.७० गिगावॅट्स इतक्या विक्रमी पातळीवर पोहोचली होती आणि अजूनही ती जवळपास त्याच पातळीवर आहे. एल निनो या हवामान प्रणालीमुळे थंडावा देण्याची गरज वाढल्याने विजेची मागणी सातत्याने वाढत गेली. एल निनोमुळे हवामानात झालेल्या बदलांचा थेट परिणाम देशभरातील घरांमध्ये आणि आस्थापनांमध्ये थंडावा राखण्यासाठी लागणाऱ्या विजेच्या वापरावर झाला. गेल्या काही दिवसांत ही मागणी सुमारे २६७ गिगावॅटपर्यंत पोहोचली आहे.

केंद्रीय विद्युत प्राधिकरणाच्या आकडेवारीनुसार अत्यंत कमी कोळसा साठा असणे म्हणजे आवश्यक साठ्याच्या २५ टक्क्यांपेक्षा कमी किंवा तीन दिवसांपेक्षा कमी वीज निर्मितीसाठी पुरेल इतकाच साठा असणे. अशा वीज प्रकल्पांची संख्या ऑगस्ट महिन्याच्या अखेरीस ४५ इतकी होती, ती ९ सप्टेंबरपर्यंत झपाट्याने वाढून ५९ वर पोहोचली. म्हणजेच अवघ्या काही आठवड्यांतच अत्यंत कमी साठा असलेल्या वीज प्रकल्पांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ झाली आहे. सेंटर फॉर रिसर्च ऑन एनर्जी अँड क्लीन एअरचे विश्लेषक मनोज कुमार यांनी सांगितले की, कमी कोळसा साठा असलेल्या वीज प्रकल्पांची वाढती संख्या ही चिंतेची बाब आहे.

विश्लेषकांच्या मते सौर उर्जेसारखी स्वच्छ उर्जा दिवसाच्या बहुतांश विजेची मागणी पूर्ण करत असली, तरी बॅटरी स्टोरेजचा अभाव आणि जलाशयांमधील पाण्याची पातळी कमी असल्याने कोळशावर आधारित वीज निर्मितीवर दबाव वाढत आहे. सौर उर्जा दिवसा मोठ्या प्रमाणात विजेची गरज भागवत असली, तरी सूर्यास्तानंतर आणि रात्रीच्या वेळी ही उणीव भरून काढण्यासाठी पुरेशी बॅटरी साठवणूक क्षमता उपलब्ध नसल्याने कोळशावरच अवलंबून राहावे लागत आहे.

मनोज कुमार यांनी असेही सांगितले की कोळशाचा साठा सामान्य पातळीवर ठेवण्यासाठी भारताने रेल्वे नेटवर्कद्वारे वीज कंपन्यांना कोळशाचा पुरवठा वाढवला पाहिजे. भारताने ६ सप्टेंबर रोजी वीज प्रकल्पांना कोळसा पोहोचवण्यासाठी ४४४ ट्रेन्स किंवा रॅक्स तैनात केल्या होत्या, तर ३ सप्टेंबर रोजी हा आकडा ३७० इतका होता. म्हणजेच अवघ्या तीन दिवसांत कोळसा वाहतुकीसाठी तैनात करण्यात आलेल्या रेल्वे रॅक्सच्या संख्येत लक्षणीय वाढ करण्यात आली. कोल इंडिया आणि तिच्या उपकंपन्यांनी रस्त्यामार्गे होणारी कोळशाची वाहतूकही वाढवली आहे. जगातील सर्वात मोठी कोळसा खाण कंपनी असलेल्या कोल इंडियाने सांगितले की त्यांच्या खाणींच्या तोंडाशी अजूनही अंदाजे ७६ दशलक्ष टन कोळशाचा पुरेसा साठा शिल्लक आहे.